Kontentke ótiw

Islamda táǵdir

Wikipedia — erkin enciklopediya

Qadar (arab: قدر, sózbe-sóz: «qúdiret» yamasa «kúsh»[1], sonday-aq, «táǵdir», «iláhiy húkim»[2] hám «aldınnan belgileniw»[3] dep te awdarıladı) — Islamdaǵı iláhiy táǵdir túsinigi[4]. Alla hámme nárseni biliwshi hám qúdiretli bolǵanlıǵı sebepli, álemde júz bergen hám bolatuǵın barlıq waqıyalar aldın ala belgili esaplanadı. Sonıń menen birge, adamzat óz ámelleri ushın juwapker boladı hám Qıyamet kúninde soǵan sáykes sıylıq yamasa jaza aladı[5][6].

Táǵdirge isenim sunniy islamda isenimniń altı tiykarınan biri (Allanıń jalǵız ekenine isenim, túsirilgen kitaplarına isenim, Islam payǵambarlarına isenim, qayta tiriliw kúnine isenim hám perishtelerge isenim menen birge). Sunniy dogma sheńberinde erkin ıqtiyarlılıqtı tastıyıqlawshılar Qadariyya, al erkin ıqtıyarlılıqtı biykarlawshılar bolsa Jabriya atı menen belgili[7].

Islamnıń dáslepki ayırım mektepleri (Qadariyya hám Muʿtazila) táǵdir dogmasın qabıl etpegen[8]. Táǵdir dogması shia islamındaǵı bes iyman tiykarına kirgizilmegen. Ayırım dereklerde shia musılmanları táǵdirdi inkar etkenligi de atap ótiledi[9][10][11][12].

Sıpatlaması

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Islamda «táǵdir» ataması negizinde musılmanlar al-qaḍāʾ wa l-qadar ([ælqɑˈdˤɑːʔ wælˈqɑdɑr] القضاء والقدر) dep ataytuǵın isenimniń ádettegi awdarması bolıp tabıladı. Sunniy túsinigine muwapıq, bul atama «iláhiy húkim hám táǵdir» degendi, al-qadr bolsa, jáne de anıǵıraq etip aytqanda, «(iláhiy) qúdiret» degen mánisti bildiredi. Ol ق د ر (q-d-r) túbirinen kelip shıqqan bolıp, ólshew, gózlew, esaplaw, tayarlaw, uqıplı bolıw hám qúdiretke iye bolıw sıyaqlı túsiniklerdi ańlatadı[13].

Basqa bir derekke kóre, alımlar tómendegishe táriypleydi:

  • «Iláhiy húkimi (al-qada’) — bul máńgi hám jetik húkim»,
  • «Iláhiy ólshem (al-qadar) — húkimniń detalları hám mayda anıqlamalarınan ibarat[14]»

(Qurannıń 97-súresi Surat al-Qadr (Qádir súresi))

  • Taqdīr (arab: تقدیر) de Islamda táǵdir mánisin ańlatıp, «iláhiy sheksiz húkimdi» bildiredi hám tap sol Q-D-R úsh dawıssız túbirden kelip shıqqan. Biraq ol grammatikalıq jaqtan basqa formaǵa tiyisli bolıp, Qádir túsinigi menen óz-ara almastırılatuǵın túsinik esaplanbaydı[15]. Arab tilinde ol sózbe-sóz «bir nárseni ólshemge muwapıqlastırıw» yamasa «hádiyselerdiń aldınnan belgilengen ólshemler, normalar yamasa úlgiler tiykarında júz beriwi» degen mánisti bildiredi. Bul atama Qurannıń 41:12, 36:38 hám 6:96-ayatlarında ushırasadı[16].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Islamǵa shekemgi arablar poeziyasınan bizge shekem jetip kelgen dereklerge tiykarlanıp aytılıwınsha, olar insannıń ólim waqtı (ájel) «ol ne qılsa da» aldınnan belgilengen, dep isengen. Sonday-aq, insannıń «nesiybesi» yamasa «támiynatı» (rizq), yaǵnıy tiykarınan awqatı da aldınnan belgilengen dep esaplanǵan[17]. Ájel (Ólim) túsinigi de Qurannıń birneshe ayatlarında ushırasadı. Ásirese, Muhammedtiń áskeriy strategiyası (musılmanlar Madinada Mekkeliler tárepinen hújimge ushıraǵanda Uhud tawına shıǵıp urısıwı) sınǵa alınǵanda, túsirilgen ayatta bul máselege ayrıqsha toqtap ótiledi; ayırım musılmanlar bul qarar kereksiz jan shıǵınlarına alıp kelgeninen shaǵım etken edi:

  • «Eger úylerińizde qalsańız da, ólimi jazıp qoyılǵanlar báribir jıǵılatuǵın jerlerinde ólgen bolar edi» (Q.3:154)[17].

(Bul ayat keyinshelik qáliplesken, yaǵnıy Alla bolatuǵın barlıq nárseni aldınnan biledi yamasa belgileydi degen teologiyalıq kóz-qarastan ózgeshe túrde, «háreketler emes, al olardıń nátiyjeleri aldınnan belgilengen» degen kóz-qarastı bildiredi[17]). Quranda sonday-aq, rizq (nesiybe) yamasa támiynat Allanıń ıqtıyarında ekeni de anıq aytıladı:

  • «Ol qálegen adamǵa ırısqını keńnen beredi yaki tarıtadı» (Q.30:37)[17].

Allanıń tolıq qúdiretin insannıń óz ámelleri ushın juwapkershiligi menen qalay úylestiriw máselesi Islamda «eń dáslepki sekta bóliniwlerinen biri»ne alıp kelgen. Bul bóliniw insannıń tolıq erkine isengen Qadariyler (Qadariyya atı menen de tanılǵan; olar biziń eramızdıń VII ásir aqırlarında Damashqta payda bolǵan[18]) menen «sheksiz» iláhiy «determinizm hám fatalizm»ge isengen Jabriyler arasında júzege kelgen[5]. Qadariyler mektebi aqıydasınıń determinizmge qarsı bayanatlarınan biri (Al Mahdi lidin Allah Ahmad b. Yaḥyā b. Al Murtaḍā (hijriy 764-840-jıllar) nıń Kitābu-l Milal wal Niḥal shıǵarmasında) tómendegishe bayan etken:

  • Alla adamlardıń jınayat isleytuǵının biledi, biraq Onıń (aldınnan biliwi) olardı buǵan májbúrlemeydi.
  • Alla tek jaqsı bolǵan nárseni ǵana qáleydi (12-bet) 3
  • Hámme nárse Allanıń húkimi hám táǵdiri menen júz beredi, gúna isler (ألمعاصى - «boysınbawshılıqlar») buǵan kirmeydi[19].

Shia kózqarası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

On eki Imamlı shialılar hám basqa shia sektaları, máselen Zayidler, táǵdir dogmasın biykarlaydı[9][10][11][12]. Keminde bir shialı alım (Naser Makarem Shiraziy) «táǵdirge isenim ádillikti biykarlaw» dep esaplaǵan[20]. Bul isenim Badá túsinigi menen jáne de bekkemlenedi; oǵan kóre, Alla adamzat tariyxınıń anıq jolın belgilemegen, al qálegen waqıtta adamzat tariyxın ózgertiwi múmkin[derek?].

Biraq, Encyclopedia.com saytında (W. Montgomery Watt hám Asma Afsaruddin maǵlıwmatları tiykarında), zamanagóy Imamlar, yaǵnıy On eki Imamlı shialılar, «ulıwma alǵanda iláhiy belgilew dogmasına kelisip, erkin ıqtiyar tárepke de múrájáát etedi; Ismaylılardıń kóz-qarasları bunnan onday ózgeshe emes. Zaydiy shiaları bolsa óz kózqaraslarında Muʿtazilaǵa jaqınıraq[17]».

Filosofiyalıq qarama-qarsılıqlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Justin Parrottqa kóre, «hámme nárseniń Jaratqan tárepinen aldınnan belgilengen» degen túsinik teologlar hám filosoflar ushın mashqalalar tuwdırǵan, hátteki táǵdir hám erk arasındaǵı qatnasıq máselesi de[5].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ J. M. Cowan (ed.) (1976). The Hans Wehr Dictionary of Modern Written Arabic. Wiesbaden, Germany: Spoken Language Services. ISBN 0-87950-001-8
  2. ↑ «Six Major Beliefs In Islam». The Basics to Islam. Qaraldı: 2022-jıl 26-iyun.
  3. ↑ «The Six Articles of Faith». Dar al-Ifta Al-Missriyya. Qaraldı: 2022-jıl 26-iyun.
  4. ↑ «Qadar». missionislam.com. Qaraldı: 2016-jıl 27-mart.
  5. 1 2 3 Parrott, Justin «Reconciling the Divine Decree and Free Will in Islam». Yaqeen Institute (2017-jıl 31-iyul). Qaraldı: 2022-jıl 16-iyun.
  6. ↑ «If things are decreed, then how can a person be called to account for them? 96978». Islam Question and Answer (2007-jıl 29-aprel). Qaraldı: 2022-jıl 26-iyun.
  7. ↑ Seyyed Hossein Nasr Islamic Spirituality: Foundations Routledge, 05.11.2013 1987 ISBN 978-1-134-53895-9 p. 156
  8. ↑ Guillaume, Islam, 1978: p.131-2
  9. 1 2 Need of Religion, by Sayyid Sa'id Akhtar Rizvi, p. 14.
  10. 1 2 Islamic Beliefs, Practices, and Cultures, by Marshall Cavendish Corporation, p. 137.
  11. 1 2 Religions of Man, by Charles Douglas Greer, p. 239.
  12. 1 2 Muslims, by S. H. M. Rizvi, Shibani Roy, B. B. Dutta, p. 20.
  13. ↑ «A e D». 2011-jıl 8-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2013-jıl 7-dekabr.
  14. ↑ Ibn Ḥajar al-’Asqalānī, Aḥmad ibn ’Alī. Fatḥ al-Bārī bi-Sharḥ al-Bukhārī. (Bayrūt: Dār al-Maʻrifah, 1959), 11:477. Quoted in De Cillis, Maria (22 April 2022). "ISLAM. Muslims and Free Will". Oasis 6. https://www.oasiscenter.eu/en/muslims-and-free-will. Retrieved 16 June 2022.
  15. ↑ «Taqdir». Definitions. Qaraldı: 2022-jıl 8-iyul.
  16. ↑ Hussain, Tanveer «PREDESTINATION AND TAQDEER». THE QURANIC TEACHINGS (2014-jıl 5-aprel). Qaraldı: 2022-jıl 8-iyul.
  17. 1 2 3 4 5 «Free Will And Predestination: Islamic Concepts». Encyclopedia.com. Qaraldı: 2022-jıl 15-iyun.
  18. ↑ Guillaume, Alfred (January 1924). "Some Remarks on Free Will and Predestination in Islam, Together with a Translation of the Kitabu-l Qadar from the Sahih of al-Bukhari". The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1 (1): 45. https://www.jstor.org/stable/25220438. Retrieved 16 June 2022.
  19. ↑ Guillaume, Alfred (January 1924). "Some Remarks on Free Will and Predestination in Islam, Together with a Translation of the Kitabu-l Qadar from the Sahih of al-Bukhari". The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1 (1): 46. https://www.jstor.org/stable/25220438. Retrieved 16 June 2022.
  20. ↑ Shirazi, Naser Makarem „The Issue of Predestination and Free Will“,. The Justice of God. Al-Islam.org, 12 May 2015. 
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamda_táǵdir&oldid=215596» saytınan alınǵan