Islamnıń bes shárti
| Kategoriya maqalalardıń bir bólegi |
| Islam |
|---|
 |
Islamnıń bes shárti (arkān al-Islām أركان الإسلام; sonday-aq, arkān ad-dīn أركان الدين - «dinniń ústinleri») - Islamdaǵı, ásirese sunniy islamdaǵı barlıq musılmanlar ushın májbúriy esaplanǵan tiykarǵı ibadat ámelleri sanaladı. Olar Jábreyil hádisinde jámlep bayan etilgen[1][2][3][4]. Sunniyler hám shialar bul ámellerdiń orınlanıwı hám ámelge asırılıwındaǵı tiykarǵı túsinikler boyınsha kelise aladı[2][5][6], biraq shia baǵdarında ústinler dizimi sunniylerdegi beslikten ózgeshe bolıwı múmkin, máselen, Etnoashariy (On eki Imamlı) shialarda «Iymannıń járdemshi ámelleri» bar bolıp, ol tórt baǵana hám altı májbúriy ámellerden ibarat; Ismailiylerde bolsa, Jeti baǵana túsinigi bar. Islamnıń bes shárti: Iyman keltiriw (Kalimai shahadat), Namaz oqıw (Salah), Zakat beriw (Zakat), Ramazan ayında oraza tutıw (Sawm) hám Mekkeni ziyarat qılıw (Haj)[7][8][9].
Rukn sóziniń awdarması
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Arab tilinde rukn sózi imarattıń múyeshine tuwrı kelip, ústinler umud dep ataladı. Sonday-aq, bul sóz bir nárseniń tiykarǵı elementleri yamasa tiykarǵı principlerin bildiredi. Áskeriy terminologiyada arkan sózi bas shtab mánisinde qollanıladı. Sol sebepli, «Islamnıń bes shárti» awdarmasınan kóre, «Islamnıń bes ústini» awdarması anıǵıraq esaplanadı[10].
Islamnıń bes ústinine ulıwma kózqaras
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Musılmanlardıń dástúriy minnetleri Islamnıń bes shárti dep ataladı[11]. Olar dúnya júzi boylap musılmanlar tárepinen tán alınadı hám ámelge asırıladı, biraq olardıń orınlanıwında ayırmashılıqlar bar. Bul shártler Islam payǵambarı Muhammed s.a.w alıp barǵan turmıs tárizine ámel etiwdi shın kewilden qálegen adamlar ushın májbúriy dep qaraladı. Basqa dinlerde bolǵanı sıyaqlı, Islamda da ayırım ámeller norma bolıp sanaladı; biraq bul ózin musılman dep bilgen hár bir adam olardıń hámmesine sózsiz ámel etedi degeni emes[12]. Ámellerdi orınlaw dárejesi insannıń isenimine qarap ózgeredi; mısalı, hámme de hár kúni namaz oqımaydı, oraza tutpaydı, Haj saparına barmaydı yamasa qayır-saqawatqa kóp qarjı ajıratpaydı. Sonday-aq, Aleviyler sıyaqlı ayırım musılman jámáátleri de bar bolıp, olar bes ústindi qabıl etpeydi, biraq, tórt esik sistemasına ámel etedi.
Musılman arablar jańa aymaqlardı basıp alǵannan kóp ótpey meshit hám qorǵanlar qura baslaydı hám de óz isenimi hám mádeniyatınıń kórinisi sıpatında hár túrli estelik hám buyımlardı jaratadı. «Allaǵa boysınıw» degen mánisti ańlatıwshı Islam diniy ámeliyatı Islamnıń bes shárti dep atalatuǵın tiykarǵı principlerge súyenedi[13]. Bes ústinniń hár biri Quranda hár qıylı súrede esletiledi. Bul minnetlemelerge tiyisli qosımsha hám tolıq maǵlıwmatlar bolsa Hádiste atap ótilgen[14].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ "Pillars of Islam". Encyclopædia Britannica Online. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/295625/Pillars-of-Islam.<!--->
- 1 2 «Pillars of Islam». Oxford Centre for Islamic Studies. United Kingdom: Oxford University. 2017-jıl 18-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 17-noyabr.
- ↑ «Five Pillars». United Kingdom: Public Broadcasting Service (PBS). 2011-jıl 28-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 17-noyabr.
- ↑ «The Five Pillars of Islam». Canada: University of Calgary. 2017-jıl 7-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 17-noyabr.
- ↑ «Islam Fast Facts» (2013-jıl 12-noyabr).
- ↑ «The Five Pillars of Islam». United Kingdom: BBC. 2010-jıl 10-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 17-noyabr.
- ↑ Hooker, Richard «arkan ad-din the five pillars of religion». United States: Washington State University (1999-jıl 14-iyul). 2010-jıl 3-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 17-noyabr.
- ↑ «Religions». The World Factbook. United States: Central Intelligence Agency (2010). 2016-jıl 7-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 25-avgust.
- ↑ Naik, Dr Zakir «What Are the Pillars of Islam?» (en-AU). Islampidia. 2025-jıl 15-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2025-jıl 15-noyabr.
- ↑ Wehr, Hans; Cowan, J. M.; Wehr, Hans. A dictionary of modern written Arabic: Arabic - English, 4., considerably enl. and amended by the author, Ithaca, NY: Spoken Language Services, 1994. ISBN 0-87950-003-4.
- ↑ Kamal-ud Din, Khwaja. Five Pillars of Islam. Nabu Press, 2010.
- ↑ Schumm, Walter R., and Alison L. Kohler. "Social cohesion and the five pillars of Islam: comparative perspective." American Journal of Islamic Social Sciences 23.2 (2006): 126.
- ↑ Syeed, A. & Ritchie 2006. Children and the Five Pillars of Islam: Practicing Spirituality in Daily Life.
- ↑ Hussain, Musharraf. The Five Pillars of Islam: Laying the Foundations of Divine Love and Service to Humanity: a Practical Manual for Learning Essential Islamic Beliefs and Practices and Understanding the True Spirit of Worship. Kube Publishing, 2012.