Kontentke ótiw

Ismayıl I

Wikipedia — erkin enciklopediya
Ismayıl I
parsısha اسماعیل یکم
Iran shahı
Wákillik dáwiri
1501-jıl 22-dekabr — 1524-jıl 23-may
Keyingisi Tahmasp I
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne17-iyul 1487(1487-07-17)[1][2][3][4]
Tuwılǵan jeriArdabil, Aq qoyunlı
Qaytıs bolǵan sáne23-may 1524(1524-05-23)[1][2][3] (36 jasta)
Jerlengen ornıSheikh Safi Shrine Ensemble, Ardabil, Iran
DinastiyasıSefeviyler
Ómirlik joldasıTajlu Khanum, Behruzeh Khanum
AnasıHalima Begum
ÁkesiShaykh Haydar
DiniShialıq
Qolı

Ismayıl I (parsısha اسماعیل یکم), 1487-jıl 17-iyul — 1524-jıl 23-may) — Sefeviyler Iranınıń tiykarshısı hám birinshi shahı bolıp, 1501-jıldan 1524-jılı ólimine shekem húkimranlıq etken. Onıń húkimranlıq dáwiri Iran tariyxındaǵı eń áhmiyetli dáwirlerdiń biri esaplanadı[5], Sefeviyler dáwiri bolsa kóbinese zamanagóy Iran tariyxınıń baslanıwı dep qaraladı[6]. Ismayıl dáwirinde Iran segiz yarım ásir burınǵı mámlekettiń islam tárepinen jawlap alınıwınan keyin birinshi márte jergilikli hákimiyat astında birlesken[5].

Ismayıl balalıq shaǵında ájaǵasınan Sefeviyler ordenine — súfiylik tariqatına basshılıqtı miyras etip aldı. Onıń babaları bul diniy ordendi Qızılbaslar (tiykarınan, túrkmen shia toparları) tárepinen qollap-quwatlanatuǵın áskeriy háreketke aylandırǵan edi. Sefeviyler paytaxtı Tábriz bolǵan Arqa-Batıs Irandı óz qolına aldı. 1501-jılı Ismayıl shah (patsha) retinde taxtqa otırdı. Keyingi jıllarda Ismayıl Irannıń qalǵan bólimlerin hám basqa qońsılas aymaqlardı jawlap aldı. Onıń Shıǵıs Anatoliyaǵa keńeyiwi — onı Osmanlı imperiyası menen soqlıǵısıwǵa alıp keldi. 1514-jılı osmanlılar Chaldıran urısında sefeviylerdi qaytalanbas túrde jeńiliske ushıratıp, Ismayıldıń basqınshılıqların toqtattı. Ismayıl bul jeńilisten soń túskinlikke túsip, uzaq waqıt hám kóp ishimlik ishiwge berildi hám 1524-jılı qaytıs boldı. Onıń ornına úlken ulı Tahmasp I keldi.

Ismayıldıń dáslepki is-háreketleriniń biri — shialıqtıń On eki imam baǵdarın Sefeviyler mámleketiniń rásmiy dini retinde járiyalawı boldı[7]. Bul islam tariyxındaǵı eń áhmiyetli burılıs noqatlarınıń biri bolıp, Irannıń keyingi tariyxı ushın úlken aqıbetlerge alıp keldi[8][6].

Ol 1508-jılı Abbasiyler xalifaları, súnniy imamı Ábu Xanifa hám súfiy musılman askeri Abdulqadir Giylaniydiń qábirlerin buzıp taslawı menen Jaqın Shıǵısta mazhablar arasında kelispewshiliklerdi payda etti[7]. Ismayıl I tárepinen tiykarlanǵan bul dinastiya eki ásirden artıq húkimranlıq etti. Sefeviyler imperiyası óziniń eń rawajlanǵan dáwirinde házirgi Iran, Ázerbayjan Respublikası, Armeniya, Gruziyanıń úlken bólimi, Arqa Kavkaz hám Irak, sonday-aq házirgi Túrkiya, Siriya, Pakistan, Awǵanstan, Ózbekstan hám Túrkmenstannıń ayırım bólimlerin óz ishine alǵan zamanınıń eń qúdiretli mámleketleriniń biri boldı[9][10][11][12]. Sonıń menen birge, bul imperiya «Ullı Iran»nıń úlken aymaqlarında Iranlıq ózlikti qayta tikledi[6][13]. Sefeviyler imperiyasınıń miyrası Irannıń Shıǵıs hám Batıs dúnyası arasındaǵı ekonomikalıq orayı retinde qayta tikleniwi, byurokratiyalıq mámleketlik basqarıwdıń ornatılıwı, arxitekturalıq jańalıqlar hám kórkem ónerge qáwenderlik qılıwı menen de belgilendi[6].

Ismayıl I, sonday-aq, «Xataiy» (arabsha خطائي; mánisi: «qátelesiwshi») laqabı menen Ázerbayjan tiliniń ádebiy rawajlanıwına úlken úles qosqan shayır bolǵan[14]. Ol, sonday-aq, Parsı ádebiyatına da óz úlesin qosqan, biraq onıń parsı tilindegi jazbalarınıń tek az bólimi saqlanıp qalǵan[15].

Jaslıq jılları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

1488-jılı Ismayıldıń ákesi Tabasaranda Shirwanshah Farrux Yassar hám onıń joqarı basshısı, Irannıń úlken bólimin qadaǵalaǵan túrkiy qáwimler birlespesi bolǵan Aq qoyunlılarǵa qarsı urısta óltirildi. 1494-jılı Aq qoyunlılar Ardabildi iyeledi, Haydardıń úlken ulı Ali Mirza Sefeviydi óltirdi hám jeti jaslı Ismayıldı Gilan wálayatına jasırınıwǵa májbúr etti. Ol jerde Kar-Kiya dinastiyası húkimdarı Soltan-Ali Mirza qol astında alımlardıń basshılıǵında bilim aldı.

Ismayıl on eki jasqa tolǵanda jasırınǵan jerinen shıqtı hám óziniń tárepdarları menen birge házirgi Iran Ázerbayjanına qaytıp keldi. Ismayıldıń hákimiyatqa keliwi Anatoliya hám Ázerbayjanıń Qızılbaslar háreketiniń eń áhmiyetli bólimin quraǵan túrkmen qáwimleri arqalı ámelge astı[16].

Húkimranlıǵınıń sońǵı jılları hám ólimi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Shah Ismayıl qábiri onıń ómirlik joldası Tajlu Khanum tárepinen 1524-jılı Ardabildegi «Shayx Safiyuddin xanaka hám ziyarat kompleksi»nde qurdırılǵan[17]

Chaldıran urısınan keyin Ismayıl óziniń joqarǵı kúshine hám jeńilmeslik ataǵına bolǵan isenimin joǵalttı hám túskinlikke túsip, kóp ishimlik ishiwge berildi[18]. Ol óz sarayına shekilenip, sonnan keyin hesh qashan áskeriy júrislerde qatnaspadı[19] hám mámleket islerin óziniń eń jaqın dostı hám sáwbetles joldası bolǵan wáziri Mırza Shah Husaynǵa tapsırdı[20]. Bul jaǵday Mırza Shah Husaynǵa úlken tásir kúshin iyelewge hám óz hákimiyatın keńeytiwge imkaniyat berdi[21]. 1523-jılı Mirza Shah Husayn bir topar qızılbas oficerleri tárepinen óltirildi, sonnan keyin Ismayıl jańa wázir etip Jálaluddin Muxammed Tábriziydi tayınladı. Ismayıl 1524-jıl 23-mayda 36 jasında qaytıs boldı hám Ardabilde jerlendi. Onıń ornına ulı Tahmasp I keldi.

Chaldıran jeńilisi Ismayılǵa psixologiyalıq jaqtan da tásir etti; onıń qızılbas tárepdarları menen múnásibetleri túp-tiykarınan ózgerdi. Chaldıran jeńilisine deyin waqıtsha toqtaǵan qızılbaslar arasındaǵı ruwlararalıq kelispewshilikler Ismayıl óliminen soń qayta kúsheydi hám Shah Tahmasp mámleket basqarıwın tolıq qolına alǵanǵa shekem on jıllıq (1524–1533) puqaralıq urısına alıp keldi. Keyinirek Sefeviyler Balx hám Qandaxardı waqıtsha Ullı Mońǵollar imperiyasına joǵalttı, al Xirattı bolsa ózbeklerden zorǵa saqlap qaldı[22].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 Isma'il I // Encyclopædia Britannica (ing.).
  2. 1 2 Ismā‘īl I de Pèrsia // Gran Enciclopèdia Catalana (kat.). Grup Enciclopèdia, 1968.
  3. 1 2 Ismail I. // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (xorv.). 2009.
  4. ↑ Brozović D., Ladan T. Ismail I. // Hrvatska enciklopedija (xorv.). LZMK, 1999. 9272 b.
  5. 1 2 Savory & Karamustafa 1998, ss. 628–636.
  6. 1 2 3 4 Matthee 2008. Silteme kórsetiwdegi qátelik: Invalid <ref> tag; name "Iranica2" defined multiple times with different content
  7. 1 2 Masters 2009, s. 71
  8. ↑ Savory 2012
  9. ↑ Metz 1989, s. 313
  10. ↑ Bogle 1998, s. 145
  11. ↑ Shaw 1976, s. 77
  12. ↑ Newman 2008
  13. ↑ Savory 2007, s. 3
  14. ↑ Doerfer 1988, ss. 245–248.
  15. ↑ Savory & Karamustafa 1998.
  16. ↑ Roemer 1986; Savory & Karamustafa 1998; Ghereghlou 2016; Matthee 2008.
  17. ↑ Rivzi, Kishmar „CHAPTER 14 THE INCARNATE SHRINE Shi'ism and the Cult of Kingship in Early Safavid Iran“,. SAINTS AND SACRED MATTER The Cult of Relics in Byzantium and Beyond. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 2015 — 209–303 bet. ISBN 978-0-88402-406-4. 
  18. ↑ Savory 1977, s. 401.
  19. ↑ Mikaberidze 2015, s. 242.
  20. ↑ Momen 1985, s. 107.
  21. ↑ Savory 2007, s. 47.
  22. ↑ Savory & Karamustafa 1998.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ismayıl_I&oldid=225298» saytınan alınǵan