Kontentke ótiw

Istanbul universiteti

Wikipedia — erkin enciklopediya
Istanbul universiteti
Negizgi atıtúrkshe: İstanbul Üniversitesi
Uranı«Tariyxtan keleshekke bilim kópiri»
«Jańa zamanda»da jol basshı edik, «Bilim zamanı»nda da bolamız
Tiykar salınǵan1453-jıl 30-may (tariyxıy)[1]
1933-jıl 1-avgust (zamanagóy)
Túrimámleketlik universitet
RektorOsman Bülent Zülfikar[2]
AdresiIstanbul universiteti tiykarǵı kampusı
34452 Beyazıt/Fatih-Istanbul

41°0′46.929999999597″N 28°57′49.950000000006″E / 41.01303611111099912°N 28.96387500000000159°E / 41.01303611111099912; 28.96387500000000159{{#coordinates:}}: cannot have more than one primary tag per page

Istanbul universiteti (IÜ) (túrkshe: İstanbul Üniversitesi) — bas rezidenciyası Istanbul qalasınıń Fatih rayonında jaylasqan Túrkiyanıń eń eski mámleketlik universiteti.

Ospanlı imperiyasındaǵı birinshi Evropa usılındaǵı universitet esaplanǵan Darulfununnıń tikkeley dawamshısı bolǵan Istanbul universitetiniń ayırım bólimleriniń tiykarları 1453-jıldıń 30-mayında, Istanbuldıń basıp alınıwınıń erteńine Fatih Sultan Mehmettiń buyrıǵı menen shólkemlestirilgen Sahn-i Seman medreselerine tiykarlanǵanlıǵı sebepli universitettiń shólkemlestiriliwi usı tariyxqa tiykarlanadı[3]. 1933-jılǵa shekem «Darulfunun-i Shahana», «Darulfunun-i Osmaniy» hám «Istanbul darulfununı» atları menen oqıtqan shólkem 1933-jıl 1-avgustta Istanbul universiteti atın aladı hám sol jıldıń 18-noyabrinde Túrkiyadaǵı birinshi hám birden-bir universitet sıpatında oqıtıwdı baslaydı[4].

2019-jılı dúnyanıń eń jaqsı 500 joqarı oqıw ornı reytingine Túrkiyadan kirgen birden-bir joqarı oqıw ornı boldı[5]. Istanbul universiteti 2006-jıldan berli dúnyadaǵı eń jaqsı 500 joqarı oqıw orınları qatarına kiredi[6]. Universitet, sonday-aq, Aziya-Tınısh okeanı regionındaǵı eń jaqsı 100 joqarı oqıw orınları qatarına kiredi[7][8].

Istanbul universiteti Biznes fakulteti 2012-jılı dúnyadaǵı biznes mekteplerin akkreditaciyalaǵan eń iri shólkem — «The Association to Advance Collegiate Schools of Business» (AACSB) tárepinen akkreditaciyadan ótkerilgen. Usı tárizde, Istanbul universiteti Biznes fakulteti Túrkiyanıń mámleketlik universitetleri arasında AACSB akkreditaciyasın alǵan birinshi hám birden-bir biznes fakulteti boldı[9].

Universitette derlik 73 mıń bakalavrdan keyingi basqısh studentleri, bakalavr hám bakalavr aldı (2 jıllıq) studentleri bilim almaqta. Bul joqarı oqıw orınlarında 12 mıń professor-oqıtıwshılar tárepinen ámelge asırılmaqta.

Embleması

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Fayl:İst Üniv Logo.png
Istanbul Darulfunun'ı 1933-jılǵı nızam menen Istanbul universiteti bolǵannan keyin qollanılǵan birinshi logotip.

Istanbul universitetiniń belgisi bolgan «jılanlı tamǵa» 1243-jılǵı Seljuklı Shıpa Yurdı motivlerinen ilhamlangan halda Suxayl Unvar tárepinen islengen.

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Osmanlılar dáwiri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Istanbul universitetiniń simvolı esaplanǵan kiriw dárwazası hám arqa táreptegi Beyazıt minarası

Istanbul universitetiniń shólkemlestiriliwine baylanıslı dissertaciyalar 1321-jılǵa shekem barıwı múmkin. Germaniya tariyxshısı Richard Xonig búgingi kúnde Beyazıt kampusındaǵı oraylıq imarat jaylasqan orında Rim universitetlerine teń dárejede medicina, huqıq, filosofiya hám ádebiyat boyınsha bilim beretuǵın mákeme haqqında sóz etip, bul mákeme 1321-jıldıń 1-martında shólkemlestirilgenin, bir tárepten, Istanbulda bilimlendiriwdiń baslanǵanı sıpatında atap ótedi[10].

Túrk tariyxshıları bolsa Istanbul universitetiniń shólkemlestiriliwin 1453-jılı dep esaplaydı. 1453-jıl 30-mayda Istanbul basıp alınǵan kúnniń erteńine qalada bolıp ótken jıynalıslarda qalada bilimlendiriw mákemesin shólkemlestiriwge kelisip alınadı. Usı qarar tiykarında, 1470-jılı «Fatih» meshiti átirapında segiz bólim bolıp ashılǵan hám «segiz háwli» mánisin bildiretuǵın «Sahn-ı Seman» medreseleri házirgi kúnde Istanbul universitetiniń shólkemlestiriliw tariyxı bolıp esaplanadı. Sol sebepli Istanbul universitetiniń logotipinde shólkemlestiriw sánesi 1453-jıl dep jazılǵan. Sonday-aq, bir dáwir Istanbul universitetine rektorlıq etken huqıqtanıwshı Jamil Bilseldiń atap ótiwinshe, universitettiń shólkemlestirilgen jılı 1470-jıl, yaǵnıy Sahn-ı Seman medreseleriniń ashılǵan jılı ekenin aytadı[11].

Ospanlı mámleketinde Evropa usılında zamanagóy universitet shólkemlestiriw baslaması 1846-jılı baslanǵan. 1863, 1870 hám 1874-jıllardaǵı sátsiz urınıwlardan keyin aqırında Abdulhamid IIniń pármanı menen 1900-jıl 31-avgustta «Darulfunun-i Shahana» dep atalǵan birinshi universitet ashıldı. Istanbul universiteti mine usı instituttıń tikkeley dawamı bolıp esaplanadı. Sonday-aq, Atatúrk Yahya Kamal Bayatlı usınısı menen Darulfununga «fahriy mudarri» etip saylanǵan[12].

Respublikanıń dáslepki jıllarında

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Osmanlı mámleketinde bir waqıtlar Áskeriy basqarma (Áskeriy ministrlik) sıpatında paydalanılǵan Istanbul universiteti rektorat imaratı hám onıń aldındaǵı Atatúrk esteligi.
Prezident M.Kamal Ataturktiń Istanbul universitetine saparı, 1933-jıl 2-iyul.

Túrkiya Respublikası 1924-jıl 21-apreldegi 493-sanlı nızam menen «Istanbul Darulfununi»nıń yuridikalıq shaxsın tán aldı.

Fatih hám Sulaymaniye medreseleri 1925-jıl 7-oktyabrde Darulfunun janındaǵı ilahiyat fakulteti sıpatında qayta shólkemlestirildi. (1925-26-oqıw jılı 284 student oqıǵan bul fakultet 1933-jılı universitet reforması nátiyjesinde Joqarı islam institutına aylandırıldı, kelesi jılı tek 20 studenti qalıp jabıldı.)

1924-jil 3-marttaǵı «Tawhid-i-Tadrisat» nızamı menen dáslepki hám orta bilimlendiriwdi mámleketke aylandırǵan Respublika hákimshiligi Darulfununnıń gárezsiz statusına gúman menen qaraǵan.

Tiykarǵı imarat hám qapısı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Burınǵı Áskeriy ministrlik rezidenciyasınıń dárwazası bolǵan Babı Seraskeri. Házirgi kúnde Istanbul universiteti Beyazıt kampusına kiriw dárwazası sıpatında paydalanıladı.

Istanbul universiteti rektoratı jaylasqan Beyazıt kampusı Osmanlılar imperiyası dáwirinde «Eski Saray» atı menen atalǵan. Bul jerde Fatih Istanbuldı basıp alǵannan keyin saray qurǵızǵan, biraq Topkapı sarayı qurılǵannan keyin bul jerden paydalanıw toqtatılǵan edi. Mahmud II Yanicharlardı alıp taslap, ornına jańa armiya dúzgennen keyin, bul armiyaǵa sárkarda hám oǵan da bir shtab ajıratıp, Eski Saray aymaǵın usı shólkemge berdi. Bul mákeme dáslep Seraskerlik, keyin bolsa Áskeriy basqarma dep atalǵan. Seraskerilik shtab-kvartirası jaylasqan jer de Babı Seraskeri (bas sárkarda dárwazası) dep atalǵan. Bul jerde Sultan Abdulaziz dáwirinde 1864-66-jılları tastan úlken imarat hám úlken dárwaza qurılǵan. Bul qurılmadan 1922-jılǵa shekem Áskeriy basqarma retinde paydalanǵan. Respublikamızdıń járiyalanıwı menen mámleketlik uyımlar Ankaraǵa kóshirilgende bul struktura Istanbul universitetine ótkerildi. Házirgi kúnde bul imarat Istanbul universiteti rektoratınıń imaratı, esik bolsa Istanbul universiteti Beyazıt kampusına kiriw dárwazası sıpatında paydalanıladı[13].

Artqı tárepinde Istanbul universitetiniń tiykarǵı esiginiń súwreti túsirilgen 500 Túrk lirası. Túrkiya Respublikası Oraylıq bankınıń altınshı emissiya banknotlarınan bolǵan bul banknot 1971-jılı aylanısqa kirgizilgen, 1984-jılı aylanıstan shıǵarılǵan.
Istanbul universiteti Beyazıt kampusı hám Sulaymaniye meshiti. Bul aymaq Osmanlılar imperiyası dáwirinde «Eski saray» dep atalǵan.
Istanbul universiteti Pán fakulteti
Istanbul universiteti Ádebiyat fakulteti

Saat minaraları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Universitettiń Beyazıt maydanına kiriwdegi monumental dárwazanıń eki tárepinde jaylasqan Mustafa Shem-i Pek qolı qoyılǵan saat minaraları 1865-jılı qurılǵan.

Fakultet hám basqa akademiyalıq birlikler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Istanbul universitetinde jámi 33 akademiyalıq birlik — fakultet, institut, kolledj hám kásip-óner kolledji jumıs alıp barmaqta. Istanbul universitetiniń fakultetleri tómendegishe[14]:

Atatúrk Istanbul universiteti Huqıq fakulteti amfiyinde, 1930.

Huqıq fakulteti

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Istanbul universiteti Huqıq fakulteti 1874-jılı shólkemlestirilip, zamanagóy shárayatlar tiykarında qayta shólkemlestirilgen 1933-jılǵa shekem hár qıylı joqarı oqıw orınları atı menen jumıs alıp barǵan. Zamanagóy Túrkiyanıń dáslepki Huqıq fakulteti bolǵan Istanbul universiteti huqıq fakulteti Túrkiya advokatlar awqamı tárepinen huqıq fakultetlerine berilgen 22 ólshemli baha boyınsha Túrkiyanıń eń jaqsı huqıq fakulteti esaplanadı[15][16].

Fakultette jınayat huqıqı hám kriminologiya, salıstırmalı huqıq, hákimshilik huqıq, xalıqaralıq huqıq, insan huqıqları, Evropa huqıq sisteması, huqıq tariyxı, sawda huqıqı institutları hám ilimiy-izertlew orayları jumıs alıp barmaqta. Oqıw procesi tiykarınan túrk tilinde ámelge asırılsa da, inglis, nemis hám francuz tillerinde yuridikalıq fakultativler de bar.

1950-jılı ashılǵan Huqıq fakulteti kitapxanası 114 mıń 500 den aslam jergilikli hám sırt el kitapları, 25 mıń 600 tomlıq ilimiy basılımlar menen Túrkiyanıń eń iri kitapxanalarınan biri bolıp esaplanadı[17]. Sonıń menen birge, fakultette studentlerge hár qıylı stipendiyalar beriwshi jámiyetler, R«espublikashı yuristler», «Shegara bilmes huqıq», «Sociallıq yuristler» sıyaqlı studentlerdiń ilimiy jámiyetleri jumıs alıp barmaqta[18].

Istanbul universitetiniń Huqıq fakulteti 2019-2020-oqıw jılınan baslap Germaniyanıń Gamburg universitetiniń huqıq fakulteti menen birge islesiwdi baslaǵan hám bul sheńberde birgeliktegi oqıw baǵdarlaması tayarlanǵan. Arnawlı baǵdarlamada hár eki joqarı oqıw ornınıń studentlerine bakalavriat dárejesinde tiyisli pánler jıllar kesiminde hár eki joqarı oqıw ornında da oqıtıladı. Solay etip, bul joqarı oqıw orınlarınıń yuridika fakulteti studentleri eki diplom alıw menen birge, hár qıylı huqıqıy tiykarǵa iye bolǵan joqarı oqıw orınlarınıń tájiriybesi menen de tanısadı[19].

Istanbul medicina fakulteti

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

XV ásirde «Fatih Dârüşşifâsı» atı menen jumıs baslaǵan mákeme Mahmud IIniń reformaları nátiyjesinde 1827-jıl 14-martta «Mekteb-i Tibbiya-i Adliya-i Shaxana» atlı zamanagóy bilimlendiriw mákemesi shólkemlestirildi. Usı jaǵınan Istanbul universiteti medicina fakulteti zamanagóy Túrkiyanıń birinshi medicina fakulteti bolıp esaplanadı[20]. Birinshi jáhán urısı dáwirinde Filipp Shvarc, Zigfrid Oberndorfer, Erix Frank hám fakultettegi basqalar akademiyalıq potencialın germaniyalı professor-oqıtıwshılar menen bekkemlegeni keyingi dáwirdegi tabısların belgilep beretuǵın tiykarǵı faktorlardan biri boldı. 1933-jılı Atatúrktiń joqarı bilimlendiriw reforması menen birge ilimiy bólim «Medicina fakulteti» sıpatında qayta shólkemlestirildi[21].

Házirgi waqıtta «Çapa» kampusında jaylasqan fakultette 1500 orınlıq emlewxana, 193 poliklinika, 96 laboratoriya, 126 reanimaciya bólimi hám hár qıylı ilimiy-izertlew orayları bar. Fakultette oqıtıw procesi túrk tilinde alıp barıladı[22].

Stamatologiya fakulteti

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Darulfunun-i Osmaniy janında jumıs alıp barǵan medicina fakultetiniń tiykarǵı mekteplerinen biri «Stomatologiya mektebi» bolǵan. 1909-jılı 28-oktyabrde mektep basqarıw keńesi óz jıynalısında jańa pánler baǵdarlamasın tayarlap, zamanagóy tiykarda jumıs alıp baratuǵın mákemege oqıwshılardı qabıllawdı baslaw haqqında qarar qabıl etti. Keyin ol Bayazidtegi imaratına kóshedi hám ol jerde kóp jıllar dawamında «Stomatologiya mektebi» jumıs alıp baradı[23].

Joqarı bilimlendiriw reformalarınan soń «Istanbul darulfununı» biykar etilip, «Istanbul universiteti» dep qayta shólkemlestirilgen, sol sebepli bul mekteptiń atı «Istanbul universiteti medicina fakulteti stomatologiya kolleji» dep ózgertilgen hám oqıw múddeti 4 jıl etip belgilengen. Keyin 1948-jılı pitkeriwshilerge stomatologiya doktorı (Dr. Med. Dent.) arnawlı medicina dárejesin beriw haqqında qarar qabıl etildi[23].

1964-jılı 11-iyulde ǵárezsiz fakultetke aylanǵan Istanbul universiteti Stomatologiya fakulteti 1970-jıldan baslap «Çapa» kampusında jumıs alıp barmaqta. 10 kafedralıq fakultette házirgi waqıtta mıńǵa shamalas oqıwshı bilim almaqta[24].

Belgili pitkeriwshiler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Prezidentler hám Bas ministrler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ «İstanbul Üniversitesi tarihçesi». 11-aprel 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-aprel 2019-jıl.
  2. ↑ «İstanbul Üniversitesi - Rektör». İstanbul Üniversitesi (1-avgust 2023-jıl). 6-avgust 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 6-avgust 2023-jıl.
  3. ↑ «İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi web sitesi». 16-avgust 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 20-avgust 2011-jıl.
  4. ↑ «Arxiv nusqa». 16-oktyabr 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-yanvar 2012-jıl.
  5. ↑ Academic Ranking of World Universities 2019 - Top 1000 World Universities 2019-08-15 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  6. ↑ Academic Ranking of World Universities - Istanbul University 11-11-2020 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  7. ↑ Academic Ranking of World Universities 2008 - Top 100 Asia Pacific Universities 16-8-2008 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  8. ↑ Academic Ranking of World Universities 2007 - Top 100 Asia Pacific Universities 21-12-2007 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  9. ↑ «AACSB-Accredited Universities and Business Schools». 25-sentyabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 9-aprel 2020-jıl.
  10. ↑ «Tarihçe». İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi (5-dekabr 2012-jıl). 6-avgust 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi.
  11. ↑ «Tarihçe». İstanbul Üniversitesi (11-avgust 2011-jıl). 16-mart 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 5-iyun 2016-jıl.
  12. ↑ Atatürk ve Üniversite Reformu (1933). https://dergipark.org.tr/en/pub/higheredusci/issue/61474/917963.
  13. ↑ Cansever, Meltem (2009), written at İstanbul, Türkiye'nin Kültür Mirası 100 Saat Kulesi, NTV Yayınları, 130-bet, ISBN 9786055813239 {{citation}}: Shablonda heshqanday muǵdar berilmegen (bos) belgisiz parametr bar: |1= (járdem)
  14. ↑ «İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ'ndeki Tüm Programlar (Alfabetik Sırada)» (tr). Yükseköğretim Kurumu. 10-avgust 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 15-noyabr 2020-jıl.
  15. ↑ «TÜRKİYE’NİN EN İYİ HUKUK FAKÜLTELERİ BELLİ OLDU» (tr). barobirlik.org.tr. 26-iyun 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-noyabr 2020-jıl.
  16. ↑ Özcan, Mehmet (22-12-2011). İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİNİN KURUMLAŞMASININ TARİHÇESİ. 1-2. ISSN 1303-4375. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuhfm/issue/9080/115087.
  17. ↑ «İÜ Hukuk Fakultesi Kitapçık» (tr). İÜ. 15-noyabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi.
  18. ↑ «Tarihçe» (tr). hukuk.istanbul.edu.tr. 11-noyabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi.
  19. ↑ «Hamburg-İstanbul Ortak Hukuk Lisans Programı» (tr). hukuk.istanbul.edu.tr. 5-dekabr 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-noyabr 2020-jıl.
  20. ↑ «Tarih» (tr). istanbultiptanitim.istanbul.edu.t. İstanbul Üniversitesi. 7-sentyabr 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-dekabr 2020-jıl.
  21. ↑ «Tarihçe» (tr). hastane-istanbultip.istanbul.edu.tr. İstanbul Üniversitesi. Qaraldı: 22-noyabr 2020-jıl.
  22. ↑ «Hastanemizin Fiziksel Yapısı» (tr). İstanbul Üniversitesi. 28-sentyabr 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-noyabr 2020-jıl.
  23. 1 2 «Tarihçe» (tr). dishekimligi.istanbul.edu.tr. İstanbul üniversitesi. 10-avgust 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-noyabr 2020-jıl.
  24. ↑ «İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ-Diş Hekimliği Fakültesi» (tr). yokatlas.yok.gov.tr. Yükseköğretim Kurulu. 18-mart 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-noyabr 2020-jıl.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Wikimedia Commonsta
Istanbul University boyınsha fayllar bar.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Istanbul_universiteti&oldid=145948» saytınan alınǵan