Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw
.jpg)
Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw — bul «jámiyet, shólkemler, mámleketlik hám jeke menshik, birlespeler hám jeke adamlardıń shólkemlestirilgen háreketleri hám sanalı tańlawları arqalı keselliklerdiń aldın alıw, ómirdi uzaytıw hám densawlıqtı bekkemlew ilimi hám óneri»[1][2]. Xalıqtıń densawlıq determinantların hám onıń ushırasatuǵın qáwiplerdi analizlew jámiyetlik densawlıqtı saqlawdıń tiykarı bolıp tabıladı[3]. Jámiyetlik topar bir neshe adam sıyaqlı kishkene yamasa awıl ya pútkil qala sıyaqlı úlken bolıwı múmkin; pandemiya jaǵdayında ol bir neshe kontinentlerdi qamtıwı múmkin. Densawlıq túsinigi basqa faktorlar qatarında fizikalıq, psixologiyalıq hám sociallıq abadanlıqtı esapqa aladı.
Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw pánleraralıq taraw bolıp tabıladı. Mısalı, epidemiologiya, biostatistika, sociallıq ilimler hám densawlıqtı saqlaw xızmetlerin basqarıw - barlıǵı da tiyisli. Basqa áhmiyetli kishi tarawlarǵa qorshaǵan ortalıq densawlıǵı, jámiyetlik densawlıq, minez-qulıq densawlıǵı, densawlıq ekonomikası, mámleketlik siyasat, psixikalıq densawlıq, densawlıq bilimi, densawlıq siyasatı, miynet qáwipsizligi, mayıplıq, awız quwısı densawlıǵı, densawlıqtaǵı gender máseleleri hám jınıslıq hám reproduktivlik densawlıq kiredi[4]. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw, baslanǵısh medicinalıq járdem, ekinshi dárejeli medicinalıq járdem hám úshinshi dárejeli medicinalıq járdem menen birge, mámlekettiń ulıwma densawlıqtı saqlaw sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw jaǵdaylardı hám densawlıq indikatorların baqlaw hám salamat minez-qulıqlardı úgit-násiyatlaw arqalı ámelge asırıladı. Keń tarqalǵan jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaları qatarına qol juwıwdı hám ana súti menen emiziwdi úgit-násiyatlaw, vakcinaciyalardı jetkiziw, ishki hám sırtqı hawa almasıwdı hám hawa sapasın jaqsılawdı úgit-násiyatlaw, suicidtiń aldın alıw, temeki shegiwdi toqtatıw, semizlik boyınsha bilim beriw, medicinalıq járdemniń qoljetimliligin arttırıw hám jınıslıq jol menen juǵatuǵın awırıwlardıń tarqalıwın qadaǵalaw ushın prezervativlerdi tarqatıw kiredi.
Rawajlanǵan mámleketler menen rawajlanıp atırǵan mámleketler arasında, sonday-aq rawajlanıp atırǵan mámleketlerdiń ishinde medicinalıq járdemge hám jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamalarına qoljetimlilikte aytarlıqtay ayırmashılıq bar. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde jámiyetlik densawlıqtı saqlaw infrastrukturaları ele qáliplesiw basqıshında. Hátte baslanǵısh dárejede medicinalıq járdem kórsetiw hám keselliklerdiń aldın alıw ushın jetkilikli tayarlıqtan ótken medicinalıq xızmetkerler, aqshalay resurslar yamasa geypara jaǵdaylarda jetkilikli bilim bolmawı múmkin[5][6]. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerdegi tiykarǵı jámiyetlik densawlıq máselesi - bul toymay awqatlanıw hám jarlılıq penen kúsheytilgen hám keń qamtılǵan jámiyetlik densawlıq siyasatlarınıń sheklengen ámelge asırılıwı sebepli ana hám bala densawlıǵınıń tómenligi. Rawajlanǵan mámleketler belgili bir jámiyetlik densawlıq daǵdarısına, sonıń ishinde balalar semizligine kóbirek beyim, degen menen tómen hám orta tabıslı mámleketlerdegi artıqsha salmaqlı xalıq sanı da artıp kelmekte[7].
Adamzat civilizaciyasınıń baslanıwınan baslap, birlespeler densawlıqtı bekkemlegen hám xalıq dárejesinde kesellik penen gúresken[8][9]. Quramalı, sanaatlasıwdan aldınǵı jámiyetlerde densawlıq qáwiplerin azaytıwǵa arnalǵan ilajlar hár qıylı mápli táreplerdiń, mısalı, armiya generalları, din xızmetkerleri yamasa húkimdarlardıń baslaması bolıwı múmkin. Ullı Britaniya XIX ásirden baslap jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaların rawajlandırıwda jetekshi boldı, sebebi ol dúnya júzindegi birinshi zamanagóy qalalıq mámleket edi. Dáslep payda bolǵan jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaları sanitariyaǵa (mısalı, Liverpul hám London kanalizaciya sistemaları), juqpalı keselliklerdi qadaǵalawǵa (vakcinaciya hám karantindi qosqanda) hám hár túrli ilimlerdiń, mısalı, statistika, mikrobiologiya, epidemiologiya, injenerlik ilimleriniń rawajlanıp atırǵan infrastrukturasına itibar qarattı[10].
Derekler
- ↑ Public health: the science of promoting health.
- ↑ The untilled fields of public health. https://zenodo.org/record/1448241.
- ↑ «What is Public Health». Centers for Disease Control Foundation. Atlanta, GA: Centers for Disease Control. Qaraldı: 27-yanvar 2017-jıl.
- ↑ "Anthropology in public health. Bridging differences in culture and society.". Journal of Epidemiology & Community Health 55 (7): 528b–528. 2001-07-01. doi:10.1136/jech.55.7.528b. ISSN 0143-005X. PMC 1731924.
- ↑ World Health Report 2006: working together for health. Geneva: WHO, 2006. OCLC 71199185.
- ↑ Disease control priorities in developing countries: health policy responses to epidemiological change.
- ↑ "Obesity catches up with low- and middle-income countries".
- ↑ A history of public health (Revised expanded). Baltimore: Johns Hopkins University Press. OCLC 878915301.
- ↑ Health, Civilization and the State: A History of Public Health from Ancient to Modern Times. London and New York: Routledge, 1999.
- ↑ Governing systems: modernity and the making of public health in England, 1830–1910. Oakland, California: University of California Press. OCLC 930786561.