Júrek dárti

Júrek dárti (sonday-aq, júrek jarası/jaralı júrek yamasa kewil azabı dep te ataladı) — bul úlken joǵaltıw yamasa tereń saǵınıshtı basınan ótkergende sezinetuǵın kúshli emocional stress yamasa awırsınıwdı bildiretuǵın metafora. Ol kóbinese qayǵı hám aza tutıw menen, ásirese jaqın adamınıń óliminen keyingi jaǵday menen tıǵız baylanıslı boladı. Bul túsinik barlıq mádeniyatlarǵa tán bolıp, kóbinese juwapsız yamasa joǵalǵan muhabbatqa baylanıslı aytıladı.

Sátsiz romantikalıq muhabbat yamasa juwapsız muhabbat oǵada azaplı bolıwı múmkin; júrek dártinen azap shegip atırǵan adamlar depressiyaǵa, qayǵıǵa, qáweterleniwge, al anaǵurlım awır jaǵdaylarda travmadan keyingi stress buzılıwına ushırawı múmkin.

Fiziologiya

Júrek dártiniń kúshli awırsınıwı ómir súriw instinktiniń bir bólegi dep esaplanadı. «Sociallıq baylanıs sisteması» sol qatnasıqlar joǵalǵanda awırsınıw payda etiw arqalı adamlardı ózleriniń jaqın sociallıq qatnasıqların saqlap qalıwǵa shaqırıw ushın «awırsınıw sistemasınan» paydalanadı. Kvinslend universitetiniń psixologı Djeff Makdonald hám Ueyk Forest universitetiniń psixologı Mark Liri 2005-jılı fizikalıq hám emocional awırsınıw reakciyaları ushın ulıwma mexanizmlerdiń evolyuciyasın usındı hám bunday kórinisler «tek ǵana metafora emes» ekenin tastıyıqladı. Bul túsinik universal dep esaplanadı, sebebi kóplegen mádeniyatlar fizikalıq awırsınıwdı da, qatnasıqlardı joǵaltıw menen baylanıslı sezimlerdi de súwretlew ushın birdey sózlerdi qollanadı.

Júrek dártin seziwge baylanıslı bolǵan nevrologiyalıq process belgisiz, biraq ol miydiń aldıńǵı cingulyar qabıǵın qamtıydı dep esaplanadı, ol stress waqtında gezbe nervti artıqsha qozdırıwı múmkin, bul kókirekte awırsınıw, kewil aynıwı yamasa bulshıq ettiń qısılıwın payda etedi. Kaliforniya universitetiniń izertlewshileri Naomi Eyzenberger hám Metyu Libermannıń 2008-jılǵı izertlewi boyınsha, qabıllamaw dorsal aldıńǵı cingulyar qabıǵı hám oń ventral mańlay qabıǵınıń belsendiligi menen baylanıslı bolıp, bul aymaqlar awırsınıwdı qayta islewge, sonıń ishinde basqalar sezetuǵın awırıwǵa empatiyaǵa baylanısı bar ekeni anıqlanǵan. Usı izertlewshiler sociallıq stressorlardıń júrekke hám jeke tulǵanıń awırsınıwdı seziwine tásirin atap ótedi.

2011-jılǵı izertlew kórsetkenindey, awır sensorlıq sezimlerge juwap retinde belsendi bolatuǵın miy aymaqları kúshli sociallıq qabıl etilmew yamasa ulıwma sociallıq joǵaltıw waqtında da aktivlesedi. Izertlewge belsene qatnasqan Michigan universitetiniń sociallıq psixologı Etan Kross: «Bul nátiyjeler sociallıq qabıllamaw kewildi awırtadı degen pikirge jańa mánis beredi», - dedi. Izertlew ekinshi dárejeli somatosensorlıq qabıǵı hám dorsal arqa insulanı óz ishine aladı.

Psixologiya

Quramalı emes qayǵı

Kóplegen qayǵı-hásiretke ushıraǵan adamlar ushın qayǵıdan ótiw jolı aqıbetinde jaqın adamısız ómirge beyimlesiwdiń qabıl etiletuǵın dárejesine jetedi. Kyubler-Ross modeli jaqın adamın joǵaltqannan keyin qayǵınıń bes basqıshı bar ekenin kórsetedi: biykarlaw (moyınlamaw), ashıw, sawda, depressiya hám qabıllaw. Qayǵırıwshılar dáslepki sezimsizlik dáwirinen ótip, keyin depressiyaǵa, aqırında qayta shólkemlesiw hám qálpine keliwge jetetuǵını moyınlansa da, kópshilik házirgi qayǵı qanigeleri qayǵı tájiriybeleriniń variaciyaları menen ózgeriwshiligi mádeniy toparlar arasında, jeke adamnan adamǵa, sonday-aq qarım-qatnasqa kirgizilgen emocional úleske baylanısı kúshliligi hám dawamlılıǵı jaǵınan aytarlıqtay ózgeshelenetuǵının moyınlaydı.

Qayta-qayta oylanıw yamasa úziliksiz, qadaǵalap bolmaytuǵın hám azaplı eriksiz oylarǵa beriliw kóbinese qayǵırıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Djon Boulbidiń «joǵalǵan obektti izlew» koncepciyası — aza tutıwshı marqumnıń esteliklerin jiyі eske túsirip, bálkim joǵalǵan adamnıń elesleriniń waqıtsha kórinislerin sezip, qáweterleniw hám kúsheyip baratırǵan tınıshsızlanıw tuwralı. Joǵaltıw «taslap ketiw» yamasa «juwapsız muhabbat» penen baylanıslı bolǵanda, joqarıdaǵılardan tısqarı, bul mental izlew ajırasıwǵa alıp kelgen faktorlar hám joǵalǵan adam menen qayta qosılıw imkaniyatları tuwralı obsessiv oylar menen birge júredi. Qabıl etilmew jaǵdaylarında uyat ta bolıwı múmkin – bul kerek emes, qádirsiz yamasa ılayıqsız bolıwdıń awır sezimi.

Qayǵırıwdıń fizikalıq belgilerine tómendegiler kiredi:

• Sharshaw, bulshıq ettiń tartılıwı yamasa hálsizligi, dene awırsınıwı, mazasızlıq, energiya jetispewshiligi;
• Uyqısızlıq, dım kóp uyqılaw, mazasız túsler kóriw;
• Ishteydiń joǵalıwı, artıqsha awqatlanıw, kewil aynıwı, qarındaǵı «boslıq» sezimi, as sińiriwdiń buzılıwı, diareya sıyaqlı ishek buzılıwları, salmaqtıń shamadan tıs qosılıwı yamasa kemeyiwi;
• Bas awırıwları, entigiw, kókirektegi basım, tamaqtaǵı qısılıw yamasa awırlıq.