Júweri

Júweri — gúllewshi ósimliklerdiń 25 túrine jaqın tuqımlasına kiretuǵın ósimlik. Eki reńli júweri adamlar ushın azıq-awqat hám haywanlar ushın jem retinde ósiriledi. Júweri — shorǵa hám qurǵaqshılıqqa shıdamlı ósimlik. Mákkege qaraǵanda ıǵallıqtı-suwǵarıwdı 1,5-2 ese az talap etedi. Dán hám silos ushın egiletuǵın júwerilerdiń kesh piser sortları aprel ayınıń ishinde egiledi. Júweriniń dáni piskennen keyin kelte paqallı sortların qayta úskenelengen dán kombaynları (SK-5, SK-6) járdeminde tikkeley dáni jıynalıp arnawlı orınlarda keptiriledi. Uzın paqallı sortları SM-2,6 kombayını menen jıynaladı. Dánniń ıǵallıǵı 12-14 procentlik shamaǵa kelgennen keyin ǵana skladlarda saqlanadı.

Taksonomiya

Júweri tuqımlası «Poaceae» shóp tuqımlasına, «Panicoideae» kishi tuqımlasına, Andropogoneae qáwiminde jaylasqan — mákke (Zea mays), úlken kók shóp (Andropogon gerardi) hám qant qamısın (Saccharum spp.) óz ishine aladı^[1].

Tarqalıwı

25 túrdiń on jetisi Avstraliyaǵa tán bolıp,^[2]^[3]^[4] geyparalarınıń ósiw aymaǵı Afrika, Aziya, Mezoamerika hám Hind hám Tınısh okeanlarındaǵı ayırım atawlarǵa shekem tarqalǵan^[5]^[6].

Júweriden tayarlanatuǵın taǵamlar

Júweriden tayarlanatuǵın taǵamlar túrkiy tilles xalıqlar arasında tek qaraqalpaq xalqında áyyemgi zamanlardan beri turaqlı hám kóp túrliligi menen qaraqalpaqlardıń ózligin bildiriwshi milliyliginiń bir túri bolıp tabıladı. Júweri vitaminlerge bay, kaloriyalı azıqlıq túri bolıp, onıń quramında altınnıń mikrodozası bar. Bul buwın awırıwları, artrit, revmatizm, qan basımı, denede artıq salmaqlılıq bolmawınıń aldın aladı hám adamǵa tábiyǵıy kúsh-quwat beriwshi azıq túri.

Qaraqalpaq asxanasında bir júweriniń ózinen jigirmadan aslam taǵam túrleri tayarlanadı. Olardıń ayırımların atap ótsek: Júweri gúrtik, Tuwrama, Júweri palaw, Júweri jarǵan, Júweri bórtpe, Júweri góje, Júweri jarma, Sıqpan, Úzben, Qatıbılamıq, Bókpen, Balıq qarma, Júweri taqan, Júweri quwırmash, Iyjan^[7].

Júweriden tayarlanatuǵın nan túrleri

Qaraqalpaq asxanasında júweriden tayarlanatuǵın nan túrleri waqıt, materiallıq jaǵday túrlerine qarap, birneshe túrge bólinedi. Olarǵa: Zaǵara, Taba nan, Qatırma, Qazanjappay hám Kómesh^[8] kiredi.

Derekler

↑ «The Plant List: Sorghum». Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden (2013). Qaraldı: 2017-jıl 28-fevral.
↑ Henry, Robert; Furtado, Agnelo; Brozynska, Marta (2016). "Genomics of crop wild relatives: expanding the gene pool for crop improvement". Plant Biotechnology Journal. 14 (4): 1070–85. doi:10.1111/pbi.12454. eISSN 1467-7652. ISSN 1467-7644. PMC 11389173. PMID 26311018. S2CID 3402991.
↑ Dillon, Sally L.; Lawrence, Peter K.; Henry, Robert J.; Ross, Larry; Price, H. James; Johnston, J. Spencer (2004). "Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 28 Sorghum species". Plant Systematics and Evolution. 249 (3–4): 233–246. Bibcode:2004PSyEv.249..233D. doi:10.1007/s00606-004-0210-7. eISSN 1615-6110. ISSN 0378-2697. S2CID 27363366.
↑ Dillon, S. L.; Lawrence, P. K.; Henry, R. J.; Ross, L.; Price, H. J.; Johnston, J. S. (2004). "Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 25 Sorghum species". Plant Systematics and Evolution. 249 (3–4): 233–246. Bibcode:2004PSyEv.249..233D. doi:10.1007/s00606-004-0210-7. ISSN 0378-2697.
↑ «Tropicos, Sorghum Moench». Tropicos. Qaraldı: 2018-jıl 31-may.
↑ «Flora of China Vol. 22 Page 600 高粱属 gao liang shu Sorghum Moench, Methodus. 207. 1794». Efloras. Qaraldı: 2018-jıl 31-may.
↑ https://t.me/shahzoda_allamuratova/1214
↑ https://t.me/shahzoda_allamuratova/1215

Ádebiyatlar

Еденбаев Д. «Қарақалпақстан жүўериси». Қарақалпақстан, 1991.
Муминов Х.Р. «Қарақалпақстанда жүўери өсириў». Нөкис, 1980.

[TPL-1] «The Plant List: Sorghum». Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden (2013). Qaraldı: 2017-jıl 28-fevral.

[2] Henry, Robert; Furtado, Agnelo; Brozynska, Marta (2016). "Genomics of crop wild relatives: expanding the gene pool for crop improvement". Plant Biotechnology Journal. 14 (4): 1070–85. doi:10.1111/pbi.12454. eISSN 1467-7652. ISSN 1467-7644. PMC 11389173. PMID 26311018. S2CID 3402991.

[3] Dillon, Sally L.; Lawrence, Peter K.; Henry, Robert J.; Ross, Larry; Price, H. James; Johnston, J. Spencer (2004). "Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 28 Sorghum species". Plant Systematics and Evolution. 249 (3–4): 233–246. Bibcode:2004PSyEv.249..233D. doi:10.1007/s00606-004-0210-7. eISSN 1615-6110. ISSN 0378-2697. S2CID 27363366.

[4] Dillon, S. L.; Lawrence, P. K.; Henry, R. J.; Ross, L.; Price, H. J.; Johnston, J. S. (2004). "Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 25 Sorghum species". Plant Systematics and Evolution. 249 (3–4): 233–246. Bibcode:2004PSyEv.249..233D. doi:10.1007/s00606-004-0210-7. ISSN 0378-2697.

[5] «Tropicos, Sorghum Moench». Tropicos. Qaraldı: 2018-jıl 31-may.

[china-6] «Flora of China Vol. 22 Page 600 高粱属 gao liang shu Sorghum Moench, Methodus. 207. 1794». Efloras. Qaraldı: 2018-jıl 31-may.

[7] ttps://t.me/shahzoda_allamuratova/1214

[8] ttps://t.me/shahzoda_allamuratova/1215

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]