Júz jıllıq urıs
 | Bul bet házirgi waqıtta redaktorlanbaqta. Tez arada onı jaqsı kóriniske alıp keliwge háreket etemen. -- Srajatdin Usnatdinov (talqılaw) |
| Júz jıllıq urıs | |||
|---|---|---|---|
 | |||
| Sáne | 1337-jıl 24-may — 1453-jıl 19-oktyabr (116 jıl) | ||
| Orın | Franciya, Niderlandiya, Ullı Britaniya, Pireney yarım atawı | ||
| Sebep | Franciyada Kapetingler dinastiyalıq krizisi | ||
| Statusı | Angliya Franciyadaǵı múlkleriniń kópshiligin (Kaleden basqa) joǵalttı | ||
| Qarsılaslar | |||
| |||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Júz jıllıq urıs (fr. Guerre de Cent Ans, inglisshe Hundred Years' War) — bir tárepten Angliya patshalıǵı hám onıń awqamlasları, ekinshi tárepten Franciya patshalıǵı hám onıń awqamlasları ortasındaǵı, shama menen 1337-1453-jıllarda dawam etken bir qatar áskeriy kelispewshilikler. Bul kelispewshiliklerdiń sebebi kontinentte burın inglis patshalarına tiyisli bolǵan aymaqlardı qaytarıp alıw maqsetinde inglis patshaları Plantagenetler dinastiyasınıń Franciya taxtına dawagerligi edi. Plantagenetler Franciyanıń Kapetingler dinastiyası menen tuwısqanlıq qatnasıqları menen baylanısqanlıǵı sebepli inglis patshaları Franciya taxtın iyelew imkaniyatına iye edi. Franciya bolsa 1259-jılǵı Parij shártnaması menen ózine biriktirilgen Giendan inglislerdi qısıp shıǵarıw hám Flandriyada óz tásirin saqlap qalıwǵa umtıldı. Bir qatar áskeriy qarama-qarsılıqlarda qatnasqan ayırım mámleketlerdıń feodalları bolsa óz qarsılaslarınıń baylıqların, sonday-aq, dańq-abırayın qolǵa kirgiziwdi qáledi. Dáslepki basqıshlarda kúshli jeńislerge erisken Angliya óz maqsetine erise almadı, kontinenttegi urıs nátiyjesinde tek Kale portı qalıp, 1558-jılǵa shekem uslap turdı.
Júz jıllıq urıs orta ásirlerdegi áhmiyetli qarama-qarsılıq edi. Urıs dáwirinde eki qarama-qarsı dinastiyadan bolǵan patshalardın bes áwladı sol waqıtta batis Evropadaǵı eń bay hám xalqı kóp patshalıq bolǵan Franciya taxtı ushın gúresti. Urıs Evropa tariyxına dawamlı tásir kórsetti: hár eki tárep áskeriy texnika hám taktikada, sonıń ishinde, Evropa urısın pútkilley ózgertip jibergen professional turaqlı armiyalar hám artilleriyada jańalıqlar jarattı. Urıs waqtında ricarlıq eń joqarı dárejege kóterildi hám sońınan tómenledi. Eki patshalıqta da kúshli milliy ózgeshelikler ornalasıp, olar jáne de oraylasqan hám áste-aqırın global kúshler sıpatında ajıralıp shıqtı[1].
«Júz jıllıq urıs» ataması keyingi tariyxshılar tárepinen dinastiyalıq baylanıslı kelispewshiliklerdi óz ishine alıw maqsetinde tariyxıy dáwirlestiriw sıpatında qabıl etilgen bolıp, Evropa tariyxındaǵı eń uzaq dawam etken áskeriy kelispewshilikti quradı[2]. Urıs ádette pitimler menen ajıratılǵan úsh basqıshqa bólinedi: Edvard urısı (1337-1360), Karolina urısı (1369-1389) hám Lankaster urısı (1415-1453). Qarama-qarsılıqqa hárbir tárep kóplegen awqamlasların tartqan, dáslep inglis armiyası ústinlikke erisken, biraq Valua úyi basshılıǵındaǵı francuz armiyası aqır-aqibetinde Franciya patshalıǵı ústinen qadaǵalawdı saqlap qalǵan. Angliya hám Ullı Britaniya monarxları 1802-jılǵa shekem ózlerin Franciya suverenleri sıpatında kórsetiwine qaramastan, bunnan keyin Franciya hám Angliya monarxiyaları ajıralıp qaldı.
Kózqarası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Kelip shıǵıwı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Kelispewshiliktiń tiykarǵı sebepleri XIV ásirdegi Evropanıń krizisi menen baylanıslı. Urıstıń baslanıwına Franciya hám Angliya patshaları ortasında aymaq ushın keskinliktin áste-aqırın kúsheyip barıwı sebep boldı; rásmiy sıltaw Kapeting dinastiyasınıń tuwrıdan-tuwrı erkekler liniyasınıń úziliwi edi.
Franciya hám Angliya patshaları ortasındaǵı keskinlik ásirler dawamına barıp taqaladı, sebebi 1066-jılı Normanlar basıp alıwı nátiyjesinde Angliya taxtına kelip shıǵıwı (normand) francuzlardan bolǵan patsha, Normandiya gercogı Vilgelm otıradı. Sol waqıttan baslap Angliya monarxları Franciya quramında titul hám jerlerge iyelik etip, Franciya patshalarına vassal bolǵan. Angliya patshasınıń francuz feodlarınıń dárejesi orta ásirler dawamında eki monarxiya ortasındaǵı kelispewshiliklerdiń áhmiyetli deregi bolǵan. Franciya patshaları sistemalı ráwishte óz vassallarınıń hákimiyatın kemeytiwge háreket etti, Angliya Franciyanıń awqamlası bolǵan Shotlandiya menen urısıp atırǵan waqıtta, imkaniyat payda bolǵanda inglis iyeliklerin tartıp aldı. Franciyadaǵı inglis xojalıqları hár qıylı kólemde bolip, ayırım orınlarda hátte francuz patshalıq domeninen de kishi edi; 1337-jılǵa kelip tek Giyen hám Gaskon inglislerdiń jerı edi.
1328-jılı Karl IV Franciyalı heshqanday ul hám aga-inilersiz qaytıs boldı hám jana princip — Saliy nızamı hayal-qızlardıń miyrasxorlıǵın biykarladı. Charlzdıń eń jaqın erkek tuwısqanı onıń jiyeni angliyalı Eduard III bolıp, onıń anası Izabella Charldıń qarındası edi. Izabella tuwısqanlıq qaǵıydası boyınsha óz balası ushın Franciya taxtına dawagerlik etti, biraq francuz aqsúyekleri Saliyler nızamı boyınsha Izabella ózine tiyisli bolmaǵan huqıqtı ótkeriwi múmkin emes dep, bunnan bas tarttı. Franciya baronlarınıń jıynalısı taxtqa Eduard emes, jergilikli francuz iye bolıwı kerek, degen qarar qabıl etti[3].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Guizot, Francois. The History of Civilization in Europe; translated by William Hazlitt 1846. Indiana, US: Liberty Fund, 1997 — 204, 205 bet. ISBN 978-0-86597-837-9.
- ↑ Minois, Georges. La guerre de Cent Ans (fr). Place des éditeurs, 2024-03-28. ISBN 978-2-262-10723-9.
- ↑ Previté-Orton 1978, s. 872.