Jıǵa

Jıǵa bas kiyimge sán ushın taǵılatuǵın taqınshaqtıń bir túri. Burınları hayal-qızlar bas kiyimlerine hár qıylı hasıl taslardan bezelgen monshaq taǵıp bezengen. Jıǵa erte dáwirlerde xanlardıń, patshalardıń bas kiyimi bolǵan. Bul olardıń hákimshilik belgisi sıpatında ajıralıp turatuǵın bahalaw belgisi bolǵan. Misalı:

Basında kúndiz jaǵası,

Jaynap gúmis jaǵası

Bul mısalda óziniń súygen qızınıń basındaǵı jıǵa taxtashıǵı arqalı "qızlardıń xanı ózińseń" dep onı basqa qızlardan ajıratıp kórsetip tur. Usınday uqsaslıq tiykarinda jıǵa xanlardıń, patshalardıń bas kiyimi qızlardıń taxtınshaǵı sıpatında ózgergen.

Házirgi waqıtta oyınshı qızlar ózgeshe kórineste bezenip, baslarına iri párlerdi yamasa jıǵa (taj) taǵıp saxnaǵa shıǵadı.

Olar usı kiyimleri hám taqıyaları arqalı basqa qızlardan ajıralıp turadı. Sonday-aq, jıǵa taqınshaq "taj" mánisinde búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Máselen, jas qızlar bayramlarda, toylarda baslarına taj kiyip, bezenip shıǵadı. Sonıń menen birge, házirgi kúnde jaslardıń neke toyında jas kelinshekler appaq kóylek hám baslarına "taj" kiyip bezenip shiǵatuǵın boldı.

Etimologiya

Jıǵa sózi basqa túrkiy tillerde de ushırasadı: qazaq tilinde jıǵa "xanlar menen sultanlardıń, qalıńlıq pene kúew jigittiń bas kiyimine taǵatuǵın qırǵawıl, úki pári"; ózbek tilinde jıǵa "bas kiyimge taǵatuǵın qımbat bahalı taslar mene bezetilgen ziynet buyımı," qırǵız tilinde jiǵa "qalıńlıqtıń, xannıń biyik tóbeli bas kiyimi".

Jıǵa sózi parsı tilinen túrkiy tillerge ótken. Parsı tilinde jege sózi "bas kiyimge qadalıwshı qus qawsı" degen mánisti bildiredi. Bul sózdiń kelip shıǵıwın ayırım miynetlerde áyemgi hind tili menen baylanıstırıp, sanskrit tilinde ol "tóbe qalpaǵı yamasa tawıstıń pópegin (tajın) ańlatqan".

Derek

Seytnazarova.I , Zairova. X. «Qaraqalpaq tilindegi taǵınshaq atamaları». —Nókisː Qaraqalpaqstan baspası