Kontentke ótiw

Jańa jıl kúni

Wikipedia — erkin enciklopediya
2013-jılı Mexiko qalasında Jańa jıldı belgilew ushın atılǵan feyerverk

Grigorian kalendarında Jana jıl kúni — kalendar jılınıń birinshi kúni, 1-yanvar. Grigorian hám Yulian kalendarları sıyaqlı kópshilik quyash kalendarları jıldı arqa qısqı quyash turıwınan yamasa oǵan jaqın jerden baslaydı. Bunnan tısqarı, Ay-quyash yamasa Ay kalendarına ámel etetuǵın mádeniyat hám dinler ózleriniń Ay Jańa jılın Quyash jılına salıstırǵanda hár qıylı waqıtlarda belgileydi.

Xristianlıqtan aldınǵı Rimde Yulian kalendarı boyınsha kún dárwazalar hám baslanıwlar qudayı Yanusqa baǵıshlanǵan, yanvar da onıń atı menen atalǵan. Rim dáwirinen XVIII ásirdiń ortalarına shekem xristian Evropanıń hár túrli bólimlerinde 25-dekabr, 1-mart, 25-mart hám kóshpeli Pasxa bayramında hár túrli basqıshlarda jańa jıl bayramı belgilengen[1][2][3].

Házirgi kúnde kópshilik mámleketler ózleriniń puqaralıq kalendarı sıpatında Grigorian kalendarınan paydalanıp atırǵan házirgi kúnde Grigorian kalendarı boyınsha 1-yanvar dúnyadaǵı eń kóp belgilenetuǵın bayramlardan biri bolıp, hárbir saat poyasında jańa jıl baslanıwı menen Jańa jıl keshesi yarım aqshamda kóbinese feyerverkler menen belgilenedi. Jáhándegi basqa jańa jıl dástúrlerine jańa jıl qararı qabıl etiw, dos hám tuwısqanlardı shaqırıw sıyaqlılar kiredi[4].

Áyyemgi Vavilon kalendarı ay-quyash kalendarı bolǵan hám biziń eramızǵa shekemgi 2000-jıllarda[5] báhár bayramı hám jańa jıldı mart ayınıń teńlesiw waqtında, Nisan ayında ótkerile baslaǵan. Dáslepki Rim kalendarında jıldıń birinshi kúni sıpatında 1-mart belgilengen[6]. Kalendarda mart ayınan baslanatuǵın 10 ay bar edi. Jańa jıldıń bir waqıtları mart ayınan baslanǵanlıǵı aylardıń ayırım atamalarında elege shekem óz kórinisin tapqan. Sentyabrden dekabrge shekem, Grigorian kalendarınıń toǵızınshıdan on ekinshi aylarına shekem, dáslep jetinshiden onınshıǵa shekem dep belgilengen. (Septem — latınsha «jeti»; octo — «segiz»; novem — «toǵız» hám decem — «on») Rim mifologiyası, ádette, olardıń ekinshi patshası Numanı jaǵa eki ay — Ianuariy hám Februariydiń shólkemlestiriliwi menen baylanıstıradı. Olar dáslep jıl aqırında qoyılǵan, biraq bir waqıtları onıń ornına dáslepki eki ay esaplanatuǵın boldı[7].

Yanvar kalendası (latınsha: Kalendae Ianuariae), yanvar ayınıń baslanıwı, biziń eramızǵa shekemgi 153-jılı Ispaniyada ekinshi Celtiberiya urısın baslaǵan kóterilis nátiyjesinde jańa konsullardı inauguraciyalaw kúni bolǵannan keyin bir waqıtta jańa jıl sıpatında belgilenetuǵın boldı. Rimliler óz jılların izbe-izlik penen emes, al usı konsullıqlar arqalı belgilep kelgen hám yanvar ayınıń kalendarların jańa jıldı baslaw usı sáneni sáykeslestirgen. Bári bir, mart jańa jılı átirapında jeke hám diniy bayramlar bir qansha waqıt dawam etti hám 1-yanvardıń jańa statusın beriw múddeti haqqındaǵı másele boyınsha kelisim joq[8]. Jańa jıl baslanǵannan keyin bolsa, ol shańaraqlıq májilisler, toy-tamashalar waqtına aylandı. Bir qatar apatshılıqlar, sonıń ishinde, b.e.sh. 78-jılı M.Emiliy Lepidtin payda bolmaǵan qozǵalańı Rim bazar kúnleriniń yanvar kalendarına tuwrı keliwine jol qoymawǵa qarsı isenimdi ornatadı hám pontifikler onıń júz beriwiniń aldın alıw maqsetinde interkalaciyadan paydalanadı[9]Úlgi:Sfnp.

  1. ↑ «New Year's Day: Julian and Gregorian Calendars». Sizes.com (8-may 2004-jıl). 5-aprel 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-yanvar 2021-jıl.
  2. ↑ Poole, Reginald L.. The Beginning of the Year in the Middle Ages, Proceedings of the British Academy. London: British Academy, 1921. 
  3. ↑ Bond, John James. Handy Book of Rules and Tables for Verifying Dates With the Christian Era Giving an Account of the Chief Eras and Systems Used by Various Nations...'. London: George Bell & Sons, 1875 — 91 bet. 
  4. ↑ Mehra, Komal. Festivals Of The World. Sterling Publishers, 2006 — 69 bet. ISBN 978-1-8455-7574-8. „In many European countries like Italy, Portugal and Netherlands, families start the new year by attending church services and then calling on friends and relatives. Italian children receive gifts or money on New Year's Day. People in the United States go to church, give parties and enjoy other forms of entertainment.“ 
  5. ↑ Andrews, Evan (31 December 2012). "5 Ancient New Year's Celebrations". History News. http://www.history.com/news/history-lists/5-ancient-new-years-celebrations.
  6. ↑ Brunner, Borgna «A History of the New Year». Infoplease.com. 22-yanvar 2014-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 31-yanvar 2014-jıl.
  7. ↑ Forsythe, Gary. Time in Roman Religion: One Thousand Years of Religious History. Routledge, 2012 — 14 bet. ISBN 978-0-415-52217-5. 
  8. ↑ Michels, A.K. The Calendar of the Roman Republic (Princeton, 1967), pp. 97–98.
  9. ↑ Macrobius, Book I, Ch. xiii, §17.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Jańa_jıl_kúni&oldid=186042» saytınan alınǵan