Jańabay shayır

Jańabay shayır (1890—1926) — Qaratay ulınıń dóretpeleri XX ásirdiń basına tuwra keledi. Ádebiyat tarıyxshıları xalıq awzınan jıynap, baspa sózde keltirgen maǵlıwmatlar boyınsha Jańabay shayır Kegeyliniń Jańabazar degen jerinde 1890-jšlš tuwılǵan. Usı jerde hám Aqtubada kúnlikshilik etken. Er jete kelip palwan bolǵan. Baqsıshılıq etken. Sonlıqtan xalıq arasında «Jańabay palwan», »Jańabay baqsı» atları menen belgili bolǵan. Óziniń »Aqsıńgúl», »Ayjamal» qosıqların jaqsı sazende hám baqsı sıpatında atqarǵan. Onıń dástúrlik táriyip hám muhabbat qosıqları keń tarqalǵan. Onıń usınday mazmundaǵı «Shámen qız», «Baǵda qız», »Dáribiyke» qosıqları bolǵan. Onıń bunday qosıqları kórkemligi, muzıkalılıǵı, yadlawǵa, aytıwǵa qolaylılıǵı menen ajıralıp turadı.

Al, shayırdıń «Sultan baqqal», «Zerger», »Qazı iyshan» qosıqları satiralıq shıǵarma esaplanadı. Bul qosıqlarda ádilsizler toparı bolǵan sawdagerler — Sultan baqqal hám Jumamurat zergerlerdiń aldawshılıq, jaramsızlıq háreketleri, iri jeriyesi hám hámeldar Yusup degen qazınıń haram tamaqlıq jatıp isherlik, jarlılarǵa kórsetken qısımı áshkaralanadı. Bul qosıqlarında shayır sol dáwirdegi barlıq eziwshilerdiń sıpatlamasın beredi.

«Zerger» qosıǵınan úzindi

«Ákeń Allaq, onıń balası senseń,

Xalıq jek kóredi, bólek qoyadı ólseń,

Shıqqan górińe tepkilep kómsem,

Gór qısıp maydanda qalarsań zańǵar»,

— dep xalıqtı aldap máplenetuǵınlarǵa bolǵan xalıqtıń jek kóriwshiligin júdá sheberlik penen súwretleydi.

Óziniń satiralıq ótkirligi, eziwshilerdiń haram tamaqlıq turmısın, jarlılardıń ayanıshlı jaǵdayın kórkemlik penen ashıp bergen «Qazı iyshan» qosıǵı úlken áhmiyetke iye. Qosıqtıń barlıq kupletleriniń «Diyqan ashtan óler boldı, Qazı iyshan» dep birgelikli juwmaqlawshı qatar menen tamamlanıwına qaramastan, qosıqta jarlılardıń ashlıqtan basqa barlıq awır awhalları da, bay, hámeldarlardıń barlıq jaramsız qásiyetleri de súwretleniwin tapqan.

Qosıqta jarlı diyqanlardıń jaǵdayı, awır miyneti, shekken qayǵılı ruwxıy keshirmesi de baydan, baydıń balalarınan jáne jalpıldaqlarınan tartqan jábirleri, aqiretleri, qorlıqları da, eziwshilerge bolǵan jek kóriwshiligi de súwretlengen. Sonıń menen birge, qosıqta bay-hámeldarlardıń wákili bolǵan Qazı iyshannıń reyimsizligin, sıqmarlıǵın, kisi miyneti arqasında shalqıp kún keshirgenligin ayqın kóremiz. Qosıqtıń basqa qatarlarında da shayır Qazı iyshannıń páslik, jermenlik qásiyetlerin tolıqtırıp, onıń qay jerde daw bolsa, sol jerden mápleniwge urınatuǵın, toy-jıyınnan da úles talap etetuǵınlıǵın, qullası, hámme jol menen mal-dúnya ushın duzaq qurǵan adam ekenligin ashıp taslaydı.

Solay etip, Jańabay shayırdıń «Qazı iyshan» qosıǵı mánisi jaǵınan úlken áhmiyetke iye shıǵarmalardıń birewi.

Avtor

Bul maqala Shakh ta'repinen jaratilg'an.