Jańabay shayır

Jańabay shayır Qaratay ulı
Tuwılǵan sáne	1890-jılı(1890)
Qaytıs bolǵan sáne	1926-jılı(1926)
Dóretiwshilik túri	poeziya

Jańabay shayır (1890—1926) — XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında jasap, dóretiwshilik qılǵan qaraqalpaq shayırı.

Dóretiwshiligi

Jańabay shayır (1890—1926) — Qaratay ulınıń dóretpeleri XX ásirdiń basına tuwra keledi. Ádebiyat tarıyxshıları xalıq awzınan jıynap, baspa sózde keltirgen maǵlıwmatlar boyınsha Jańabay shayır Kegeyliniń Jańabazar degen jerinde 1890-jšlš tuwılǵan. Usı jerde hám Aqtubada kúnlikshilik etken. Er jete kelip palwan bolǵan. Baqsıshılıq etken. Sonlıqtan xalıq arasında «Jańabay palwan», »Jańabay baqsı» atları menen belgili bolǵan. Óziniń »Aqsıńgúl», «Ayjamal» qosıqların jaqsı sazende hám baqsı sıpatında atqarǵan. Onıń dástúrlik táriyip hám muhabbat qosıqları keń tarqalǵan. Onıń usınday mazmundaǵı «Shámen qız», «Baǵda qız», «Dáribiyke» qosıqları bolǵan. Onıń bunday qosıqları kórkemligi, muzıkalılıǵı, yadlawǵa, aytıwǵa qolaylılıǵı menen ajıralıp turadı.

Al, shayırdıń «Sultan baqqal», «Zerger», «Qazı iyshan» qosıqları satiralıq shıǵarma esaplanadı. Bul qosıqlarda ádilsizler toparı bolǵan sawdagerler — Sultan baqqal hám Jumamurat zergerlerdiń aldawshılıq, jaramsızlıq háreketleri, iri jeriyesi hám hámeldar Yusup degen qazınıń haram tamaqlıq jatıp isherlik, jarlılarǵa kórsetken qısımı áshkaralanadı. Bul qosıqlarında shayır sol dáwirdegi barlıq eziwshilerdiń sıpatlamasın beredi.

«Zerger» qosıǵınan úzindi

«Ákeń Allaq, onıń balası senseń,

Xalıq jek kóredi, bólek qoyadı ólseń,

Shıqqan górińe tepkilep kómsem,

Gór qısıp maydanda qalarsań zańǵar»,

— dep xalıqtı aldap máplenetuǵınlarǵa bolǵan xalıqtıń jek kóriwshiligin júdá sheberlik penen súwretleydi.

Óziniń satiralıq ótkirligi, eziwshilerdiń haram tamaqlıq turmısın, jarlılardıń ayanıshlı jaǵdayın kórkemlik penen ashıp bergen «Qazı iyshan» qosıǵı úlken áhmiyetke iye. Qosıqtıń barlıq kupletleriniń «Diyqan ashtan óler boldı, Qazı iyshan» dep birgelikli juwmaqlawshı qatar menen tamamlanıwına qaramastan, qosıqta jarlılardıń ashlıqtan basqa barlıq awır awhalları da, bay, hámeldarlardıń barlıq jaramsız qásiyetleri de súwretleniwin tapqan.

Qosıqta jarlı diyqanlardıń jaǵdayı, awır miyneti, shekken qayǵılı ruwxıy keshirmesi de baydan, baydıń balalarınan jáne jalpıldaqlarınan tartqan jábirleri, aqiretleri, qorlıqları da, eziwshilerge bolǵan jek kóriwshiligi de súwretlengen. Sonıń menen birge, qosıqta bay-hámeldarlardıń wákili bolǵan Qazı iyshannıń reyimsizligin, sıqmarlıǵın, kisi miyneti arqasında shalqıp kún keshirgenligin ayqın kóremiz. Qosıqtıń basqa qatarlarında da shayır Qazı iyshannıń páslik, jermenlik qásiyetlerin tolıqtırıp, onıń qay jerde daw bolsa, sol jerden mápleniwge urınatuǵın, toy-jıyınnan da úles talap etetuǵınlıǵın, qullası, hámme jol menen mal-dúnya ushın duzaq qurǵan adam ekenligin ashıp taslaydı.

Solay etip, Jańabay shayırdıń «Qazı iyshan» qosıǵı mánisi jaǵınan úlken áhmiyetke iye shıǵarmalardıń birewi.

«Aqsúngúl» qosıǵı

Qubla Aral boyınıń periyzatı, jipek minezli 16 jasar Aqsúngúlge arnap 1909-jılı tariyxqa aylanıp ketken «Aqsúngúl» qosıǵın dóretedi:

Aqsúngúl deydiler seniń atıńdı,

Qazayaqlı deydi haslı-zatıńdı.

Altınǵa qaplayın aytqan gápińdi,

Múbárek jamalıń kórdim, Aqsúngúl.

Qara tereń urıqlını jaylaǵan,

Súriw-súriw pada maldı aydaǵan,

On tórt ruw jigitlerin saylaǵan,

Múbárek jamalıń kórdim, Aqsúngúl.

Aqsúngúldiń oń jaǵnda oshaǵı,

Selkildeydi túymesinen shashaǵı,

Mıń tillaǵa arzan deydi qushaǵı,

Múbárek jamalıń kórdim, Aqsúngúl.

Qayrawda baylanǵan jalǵız ǵaz ediń,

Bir elattıń at kótermes nazı ediń,

Xojamurat aqsaqaldıń qızı ediń,

Múbárek jamalıń kórdim, Aqsúngúl.

Palwanlıǵı

1945-jılı Xojelide Qazaqbay sallaq degenniń toyında xorezmli Qurbanbay qońırawlı palwan degen qaraqalpaqtıń hámme palwanların jıǵıp sala bergen. El arına tarısqan toy iyesi Qazaqbay awıllası Mátjan xojaǵa «gúrespegen kim qaldı. Kim bar mına báleni jıǵıp abıraydı alatuǵınday», depti. Ol «Jańabay bar, Aqtubalı» depti. «Aldırıń» depti.

Jańabay jol azabınan sharshap boldırıp kelgen. Xorezmliler tınıqpasın dep «Házir gúresemiz» dep turıp alǵan. Solay etip gúres baslanadı. Kóp ayqasadı, tiresedi, xalıqqa tamasha beredi, ózleri boldıradı da. Bir payıtın kútip júrgen qońırawlı, atı shuwlı palwandı Jańabay arqalap jerge tartıp uradı. Haqıyqıy jeńedi. Birge kelgen joldasları Qurbanbaydan jeńiliwiniń sebeplerin soraǵanda ol «Jańabaydıń eki iyninde eki jolbarısı bar eken. Men olarǵa hesh ilaj ete almadım», degen eken. Sol toyda bir kózi qattı birew kelip palwanımızǵa «Men jeti qırlı jigitti kórip edim, biraq sendey segiz qırlısın kórmedim», depti. Sonnan Jańabay kózigipti, awırıptı.

Jańabay palwan Kegeylidegi «Qarashoqı» qoyımshılıǵına , al ol táriyplegen Aqsúngúl Shomanaydaǵı «Qazı baba» da jerlengen.

«Palwanlar sárdarı» tariyxıy qıssası

Jurnalist J.Moyanov óziniń awıllası Jańabay Qaratay ulına arnaǵan «Palwanlar sárdarı» tariyxıy qıssasında Jańabay palwannıń bir neshe ret Xiywadaǵı taylarǵa barıp gúreskenin sóz etedi. Jolda, Urısayda qaraqshılarǵa jolıqqan. Sonda palwan olardıń bes-altawına bash bermey, bárin bir-biriniń ústine taqlastırıp jatqarıp, ústine shıǵıp otırǵanın aytadı. Sonday-aq, eshegi suwdan ótpegende túsip eshekti bir qoltıǵına qısıp, japtan arǵı jaǵaǵa alıp ótip jáne minip kete bergen eken.

Awılındaǵı úlken japtıń óter tusındaǵı payapıl hálsiz eken. Adamlar arı beri ótiwde qıynalǵan. Bir jaǵada uzın terek jatır eken, lekin onı adamlar birgelesip te japqa payalıp ete almaptı kúshleri kelmepti. Bir kúnleri sol jerden ótip baratırǵan Jańabay aǵamız bunı kórip, bir ózi úlken terekti qushaqlap, japqa kesesine taslap, ótkel islegen eken