Jan

«Mısır óliler kitabı»nda ólim waqtında ruxtıń deneni tárk etiwiniń súwretleniwi

Jan — adamnıń ishki dúnyası haqqındaǵı qaraslardı ańlatıwshı túsinik. Bul túsinik tariyxta kóp ózgerip turǵan. Kelip shıǵıwı insan hám haywan denesinde jasaytuǵın, uyqı waqtında yaki ólgen waqtında deneden shıǵıp ketetuǵın ayrıqsha kúsh haqqındaǵı alǵashqı dáwir qaraslarına barıp taqaladı. Alǵashqı adamlardıń qaraslarında jan qandayda bir materiallıq nárse (saya, qan, dem hám basqa) sıpatında qaralǵan. Diniy túsiniklerge kóre, jan — qandayda bir denesiz, ólmeytuǵın, deneden erkin halda jasay alatuǵın materiallıq emes kúsh. Adam denesinde bolǵanda oǵan ómir baǵıshlaydı, ol heshqashan ólmeydi, onı quday inam etedi hám quday qaytıp aladı. Soń o dúnyada mángi jasaydı. Tús kóriwde jannıń deneden waqtınsha kóshiwi menen ańlatıladı. Jan haqqındaǵı pikirler Shıǵıs filosofiyasında da keń tarqalǵan. Farabiy, Ibn Sina, Ibn Rushd táliymatlarında ol insan denesi menen tikkeley baylanıslı halda ańlatılǵan. Farabiy jandı deneden erkin ajıratıp qoyıwdı, onı deneden denege kóship júredi, degen táliymattı sın astına aladı.

Álemniń (Kosmos) janlılıǵı ideyası (gilozoizm) álemlik jan haqqındaǵı táliymattıń tiykarı boldı (Platon, neplatonizm). Aristotel jandı tiri deneden ajıralmaytuǵın, aktiv maqsetke muwapıq forma dep bilgen. Panteistikalıq qaraslarda jan birden-bir ruwxıy substanciyanıń ayrıqsha kórinisi esaplanadı. Dekarttıń dualistikalıq metafizikası jan hám deneni eki ǵárezsiz substanciyaǵa ajıratadı. Házirgi zaman psixologiyasında jan ańsızlıqtı bildiretuǵın túsinik sıpatında isletiledi.