Jaqın Shıǵıs

Jaqın Shıǵıs — Aziyanıń batıs hám qubla-batıs hám de Afrikanıń arqa-shıģıs bólimindegi aymaqlardıń atı. Jaqın Shıģısta Mısr, Sudan, Baxreyn, Birlesken Arab Ámirlikleri, Iordaniya, Irak, Izrail, Palestina, Kipr, Kuveyt, Livan, Saudiya Arabstanı, Siriya, Turkiya, Oman, Yemen, Qatar sıyaqlı mámleketler hám ámirlikler jaylasqan. Batıs ádebiyatlarında Jaqın Shıǵıs aymaǵın Iran hám Awǵanstan menen birge Orta Shıǵıs dep ataw qabıl etilgen. XIX ásir hám XX ásir baslarında Jaqın Shıǵıs túsinigine Osmaniyler túrk imperiyası, sonıń ishinde, Balkan yarım atawı da kirgizilgen.

Jaqın shıǵıs mámleketleri

• Azerbayjan
• Irak
• Iran
• Livan
• Palestina
• Izrail
• Iordaniya
• Siriya
• Túrkiya
• Kipr
• Yemen
• Oman
• BAA
• Qatar
• Baxreyn
• Mısr
• Kuveyt
• Saudiya Arabstanı
• Gruziya

Xalqı

Regiondaǵı eń iri etnikalıq toparlar - arablar, kurdlar, parsılar, túrkler, ázerbayjanlar hám armyanlar.

Jaqın Shıǵısta áyyemnen jasap kelgen basqa etnikalıq toparlarǵa: amozigler, berberler, arameyler, assuriyler, baluchiyler, koptlar, kipriotlar, druzlar, gilaklar, grekler, evreyler, lazalar, lavalar, mandailar, maronitler, mazanderler, mxallamiyler, navarlar, pontik grekler, rumlar, samariyler, shabaqlar, talishilar, tatalar hám zazalar kiredi.

Diasporalar: albanlar, bengallar, britaniyalılar, bosniyalılar, qıtaylar, cherkesler, qırım tatarları, filippinliler, francuzlar, hindler, indoneziyalılar, italiyalılar, malaylar, pakistanlılar, pushtunlar, panjoblılar, cıganlar, túrkmenler.

Tiller

Sóylewshiler sanı boyınsha altı jetekshi til - arab, parsı, túrk, kurd, ibrani hám grek tilleri. Arab hám ibrani tilleri afro-aziyalıq tiller semeystvosın bildiredi. Parsı, kurd hám grek tilleri Indo-Evropa tiller dinastiyasına kiredi. Túrk tili túrkiy tiller semeystvosına kiredi. Bulardan basqa, Jaqın Shıǵısta shama menen 20 til keń tarqalǵan.

Arab tili Jaqın Shıǵıstaǵı eń kóp tarqalǵan til. Semit tiller toparına kiriwshi jáne bir til - aramey tilinde tiykarınan assuriyler hám mendeyler sóyleydi. Mısırda Siva tilinde sóylesetuģın oazis berberleri bar.

Parsı tili - Iranda hám qońsı mámleketlerdiń ayırım shegaralas aymaqlarında qollanıladı. Ol Indo-Evropa tiller semeystvosınıń Indo-Iran shaqapshasına kiredi. Regionda qollanılatuģın basqa iran tilleri pushtu, kurd dialektleri, semmani, lurish hám basqalardı óz ishine aladı.

Túrk tiliniń tarqalıwı tiykarınan Túrkiya menen sheklenedi. Ol altay tilleriniń túrkiy tiller shaqapshasına kiredi. Ivrit - Izraildın eki rásmiy tilinen biri (ikkinshisi - arab tili). Izrail xalqının 80% ten aslamı ibrani tilinde sóylesse, qalgan 20% i arab tilinen paydalanadı.

Grek tili - Kiprdiń eki rásmiy tilinen biri hám mámlekettiń tiykarģı tili. XX ásirge shekem ol Kishi Aziyada hám Egipette keń tarqalǵan edi.

Inglis tili Jaqın Shıǵıs mámleketlerinde ekinshi til sıpatında keńnen qollanıladı. Sonday-aq, ayırım Ámirliklerde tiykarǵı til esaplanadı. Izraildaǵı anglichan tilles mámleketlerden (Ullı Britaniya, AQSh, Avstraliya) kóship kelgen yahudiy immigrantlar arasında da tarqalǵan.

Francuz tili Livannıń mámleketlik mákemeleri hám ǵalaba xabar qurallarında qollanıladı, sonday-aq, Egipet hám Siriyanıń ayırım baslawısh hám orta mekteplerinde oqıtıladı. Sonday-aq, Franciya yahudiyleriniń Izrailǵa keń kólemde kóship keliwi sebepli, francuz tili 200 000 ǵa jaqın Izrail puqaralarınıń ana tili esaplanadı. Mısırdaǵı franko-malta diasporası malta tilinde sóylesedi.

Aymaqta armyan tilinde sóylesetuǵınlardı da ushıratıw múmkin.

Gruzin tilinde gruzin diasporası sóyleydi.

SSSRdıń tarqalıwınan keyin baslanǵan emigraciya sebepli Izrail xalqınıń úlken bólegi rus tilinde sóylesedi. Rus tili búgingi kúnde Izraildıń rásmiy emes tili.

Jaqın Shıǵıstaǵı eń iri rumın tilles jámáát Izrailda jaylasqan bolıp, ol jerde 1995-jılı xalıqtıń 5 procenti rumın tilinde sóylesken.

Bengal, hindi hám urdu tillerinde Pakistan, Bangladesh hám Hindstannan kelgen immigrantlar sóyleydi.