Kontentke ótiw

Jaqtılıq kóleńkesi

Wikipedia — erkin enciklopediya
Giovanni Baglione. «Jerlik muhabbattı jeńgen ilahiy muhabbat» (1602–1603), dramatik kompoziciyalıq kiaroskuronı kórsetpekte.

Kórkem ónerde kiaroskuro yamasa jaqtılıqtıń kóleńkesi (English: /kiˌɑːrəˈsk(j)ʊəroʊ/ Úlgi:Respell, Lua error Modul:IPA moduli ishindegi 184 jolında: invalid option '%l' to 'format'.; sózbe-sóz: «jaqtı-qaranǵı») — jaqtı hám qaranǵınıń kúshli kontrastların qollanıw bolıp, ádette, pútkil kompoziciyaǵa tásir etiwshi anıq kontrastlardı bildiredi. Bul sonday-aq, úsh ólshemli obyektlerdi hám figuralardı modelirlewde kólem sezimin payda etiw ushın jaqtı kontrastlarınan paydalanıw boyınsha súwretshiler hám kórkem óner tariyxshıları tárepinen qollanılatuǵın texnikalıq termin esaplanadı[1]. Kinodaǵı uqsas effektler, sonday-aq aq-qara hám tómengi giltli fotografiya (low-key photography) da kiaroskuro dep ataladı. Súwret predmetine kúshli itibar qaratıw ushın saya hám kontrasttan shekten tıs paydalanıw tenebrizm dep ataladı.

Terminniń qosımsha qánigelestirilgen qollanılıwı tómendegilerdi óz ishine aladı: hár biri hár túrli reńli boyaw menen basılǵan hár túrli bloklar menen islengen reńli aǵash gravyuraları ushın kiaroskuro ksilografiyası; hám reńli qaǵazdaǵı aq reńli jaqtılandırıw menen qara tırnaqsha ortalıǵındaǵı súwretler ushın kiaroskuro kireedi[2].

Kiaroskuro Renessans dáwirinde payda boldı, biraq ol kóbinese Barokko kórkem óneri menen baylanıstırıladı[3]. Kiaroskuro — Renessans dáwiriniń kanonikalıq súwretlew usıllarınıń biri (kandjiante (cangiante), sfumato hám unione menen qatar) bolıp tabıladı (qosımsha qarań: Renessans kórkem óneri). Bul texnikadan paydalanıwı menen tanımal bolǵan súwretshiler qataryna Leonardo da Vinci, Caravaggio[4], Rembrandt[5][6], Vermeer[7], Goya[8] hám Georges de La Tour kiredi.

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kiaroskuro súwretiniń payda bolıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«Dem alıp atırǵan Iysa», Hans Holbein Kishi, 1519. Oxra reńli qaǵazda qálem, tush hám kist, aq guash penen kúsheytilgen kiaroskuro súwreti.

«Kiaroskuro» termini Renessans dáwirinde reńli qaǵazǵa súwret salıw retinde payda boldı, bunda súwretshi qaǵazdıń tiykarǵı tonınan jaqtıǵa qaray aq guashtı, al qaranǵıǵa qaray tush yamasa akvareldi qollanǵan[9][10]. Bular óz gezeginde sıya reńge boyalǵan vellumdaǵı sońǵı Rim imperiyasınıń qoljazbalarına barıp taqalatuǵın illyuminaciyalanǵan qoljazbalar dástúrlerine súyendi. Bunday dóretpeler «kiaroskuro súwretleri» dep ataladı, biraq zamanagóy muzey terminologiyasında tek «tayarlanǵan qaǵazdaǵı qálem, aq guash penen kúsheytilgen» sıyaqlı formulalar menen táriypleniwi múmkin[11]. Kiaroskuro ksilografiyaları bul texnikaǵa eliklew retinde baslandı[12]. Italiya kórkem ónerin talqılaǵanda, bul termin geyde monoxrom yamasa eki reńli súwretlerdi ańlatıw ushın qollanıladı, olar grizayl retinde tanımal. Terminniń mánisi dáslep kórkem ónerdegi jaqtı hám qaranǵı aymaqlar arasındaǵı barlıq kúshli kontrastlardı qamtıw ushın keńeydi, bul házirgi waqıtta tiykarǵı mánis esaplanadı.

Kiaroskuro modelirlewi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Raphael tárepinen islengen «La Fornarina» (1518–19) detalında modeldiń denesinde, mısalı oń jaqtaǵı iyini, kókiregi hám qolında názik modelirlew kiaroskurosi kórsetilgen.

Kiaroskuro termininiń anıǵıraq texnikalıq qollanılıwı — bul súwretshilik, súwret salıw yamasa grafikadaǵı jaqtı modelirlew effekti bolıp, bunda úsh ólshemli kólem reńniń gradaciyası hám jaqtı menen saya formalarınıń bóliniwi — kóbinese «saya beriw» dep ataladı — arqalı túsindiriledi. Batısta bul effektlerdiń oylap tabılıwı — Áyyemgi grekler ushın «skiagraphia» yamasa «saya-súwret» — dástúriy túrde b.e.sh. V ásirdegi ataqlı Afina súwretshisi Apollodorosqa tiyisli dep esaplanadı. Greciyanıń áyyemgi súwretleriniń az bólimi saqlanıp qalǵan bolsa da, olardıń jaqtı modelirlew effektin túsiniwi ele de b.e.sh. IV ásirdegi Makedoniyanıń Pella mozaikalarında, ásirese «Gnosis epoesen» (yaǵnıy «bilim bunı jasadı») dep jazılǵan Kiyik awı mozaikasında kórinedi.

Texnika sonday-aq, Vizantiya kórkem ónerinde ápiwayılastırılǵan standart formada saqlanıp qaldı hám Orta ásirlerde qayta jetilistirildi. XV ásirdiń basına kelip Italiya hám Flandriyadaǵı súwretshilik hám qoljazba illyuminaciyasında standartqa aylandı hám keyin barlıq Batıs kórkem ónerine tarqaldı.

Kórkem óner tariyxshısı Marcia B. Halldıń teoriyasına qaray[13], kiaroskuro Italiyanıń Joqarı Renessans súwretshileri ushın qoljetimli bolǵan tómendegi tórt súwretlew usılınıń biri esaplanadı: kandjiante (cangiante), sfumato hám unione menen qatar[14].

Súwretlengen Raphaeldiń miyneti jaqtınıń shep jaqtan túsip atırǵanın kórsetedi. Bul modeldiń denesine kólem beriw ushın názik modelirlew kiaroskurosin de, sonday-aq jaqsı jaqtılandırılǵan model menen ósimliklerdiń júdá qaranǵı fonı arasındaǵı kontrastta kúshli kiaroskuronı da kórsetedi.

Kiaroskuro modelirlewi házirgi waqıtta ápiwayı nárse retinde qabıllanadı, biraq onıń ayırım qarsılasları da bolǵan; atap aytqanda: ingliz portret miniatyurashısı Nicholas Hilliard óziniń patronı Korolicha Elizabeth Idiń kóz-qarasların sáwlelendirip, óziniń súwretlew boyınsha traktatında onı júdá az qollanıw haqqında eskertken: «óz-ózin kórsetiwdiń eń jaqsı jolı saya emes, bálki, ashıq jaqtını talap etedi... Ully Mártebeli... bul maqset ushın jaqın arada hesh qanday terek te, saya da bolmaǵan ájayıp baǵdıń ashıq jolında otırıwdı tańladı...»[15]

Kiaroskuro ksilografiyaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bartolommeo Coriolano tárepinen 1630-1655 jıllar aralıǵında jaratılǵan Bibi Maryam hám Sábiy (Iysa) islengen kiaroskuro ksilografiyası (cifrlı qayta tiklengen)

Kiaroskuro ksilografiyaları — bul hár túrli reńlerde basılǵan eki yamasa onnan kóp bloklar isletilgen ksilografiyadaǵı eski masterler grafikası; olar shártli túrde jaqtı hám qaranǵınıń kúshli kontrastlarına iye bolıwı shárt emes. Olar dáslep kiaroskuro súwretlerine uqsas effektlerge erisiw ushın jaratılǵan. Kitap basıp shıǵarıwdaǵı ayırım dáslepki eksperimentlerden soń, eki blok ushın móljellengen haqıyqıy kiaroskuro ksilografiyası shaması birinshi ret 1508 yamasa 1509-jılları Germaniyada Lucas Cranach Úlken tárepinen oylap tabılǵan, onnan keyin tez arada Hans Burgkmair Úlken bul usıldı qollana basladı[16]. Strasburg qalasındaǵı Johannes Schott baspaxanasında islegen blok kesiwshi úsh bloklı kiaroskuro ksilografiyalarına erisken birinshi adam dep esaplanadı[17]. Vasari Italiyada Ugo da Carpi bul tarawda birinshi bolǵan degen pikirde bolsa da, onıń Italiyadaǵı birinshi mısalları 1516-jılǵa barıp taqalatuǵını anıq[18][19]. Biraq basqa dereklerge qaray, birinshi kiaroskuro ksilografiyası italiyalı súwretshi Andrea Mantegna tárepinen 1470 hám 1500 jıllar aralıǵında jaratılǵan «Yuliy Cezardıń triumfı» esaplanadı[20].

Bul texnikadan paydalanǵan basqa grafikshiler qatarına Hans Wechtlin, Hans Baldung Grien hám Parmigianino kiredi. Germaniyada texnika 1520-jılları eń joqarı ataqlılıqqa eristi, biraq ol XVI ásir boyı Italiyada qollanıldı. Keyinirek Goltzius sıyaqlı súwretshiler geyde onnan paydalandı. Kópshilik nemec eki bloklı printlerinde tiykarǵı blok («liniyalı blok») qara reńde basılǵan, al ton blokı yamasa bloklarında reńniń tegis maydanları bolǵan. Italiyada bolsa kiaroskuro ksilografiyaları pútkilley basqasha effektke erisiw ushın liniyalı bloklarsız islep shıǵarıldı[21].

Kompoziciyalıq kiaroskurodan Caravaggioǵa shekem

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«Túngi tuwılıw», Geertgen tot Sint Jans, shama menen 1490-jıl, Hugo van der Goestiń shama menen 1470-jılǵı kompoziciyası boyınsha; jaqtı derekleri — jas sábiy Iysa, artqı tóbbedegi shopanlardıń otı hám olarǵa kórinetuǵın perishte.

Qoljazba illyuminaciyası kóp sanlı tarawlardaǵı sıyaqlı, ásirese jaqtılandırıw effektlerine urınıwda eksperimental bolǵan. Kompoziciyalıq kiaroskuronıń rawajlanıwı Arqa Evropada júdá ataqlı mistik Shveciya Áwliyesi Bridjittiń Isanıń tuwılıwı haqqındaǵı kóz-qarasınan úlken túrtki aldı. Ol jas náreste Isanı jaqtı shıǵarıp atırǵan retinde sıpatladı; súwretlewler bul effektke itibar qaratıw ushın saqlaǵan basqa jaqtı dereklerin barǵan sayın azayttı hám Barokko dáwirine shekem kiaroskuro menen kórsetiwde júdá keń tarqalǵan bolıp qaldı. Hugo van der Goes hám onıń izbasarları tek sham yamasa náreste Masixtan (Isadan) shıqqan ilahiy jaqtı menen jaqtılandırılǵan kóplegen sızılmalardı sızdı. Keyingi ayırım súwretshiler sıyaqlı, olardıń qolında bul effekt Barokko dáwirindegi drama emes, bálki, tınıshlıq hám paraxatshılıq kórsetkishi boldı.

Kúshli kiaroskuro XVI ásirde Mannerizm hám Barokko kórkem ónerinde ataqlı effektke aylandı. Ilahiy jaqtı Tintoretto, Veronese hám olardıń kóplegen izbasarlarınıń kompoziciyaların jaqtılandırıwdı dawam ettirdi. Bir ǵana qısıq hám kóbinese kórinbeytuǵın derekten túsip turǵan jaqtı nurları menen dramatikalıq jaqtılandırılǵan qaranǵı predmetlerden paydalanıw — bul Ugo da Carpi (shama menen, 1455–1523), Giovanni Baglione (1566–1643) hám Caravaggio (1571–1610) tárepinen rawajlandırılǵan kompoziciyalıq usıl boldı. Olardıń eń sońǵısı dramatikalıq kiaroskuro tiykarǵı stilistikalıq usılǵa aylanǵan tenebrizm stilin rawajlandırıwda áhmiyetli rol oynadı.

Galereya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Modelirlewdegi kiaroskuro; súwretler

Modelirlewdegi kiaroskuro; printler hám súwretler

Kompoziciya elementi retinde kiaroskuro: súwretshilik

Kompoziciya elementi retinde kiaroskuro: fotografiya

Kiaroskuro betler

Kiaroskuro súwretleri hám ksilografiyaları

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Eskertiwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ «Chiaroscuro | Glossary | National Gallery, London». www.nationalgallery.org.uk. Qaraldı: 23-oktyabr 2011-jıl.
  2. ↑ Iris Brahms (ed.): Gezeichnete Evidentia. Zeichnungen auf kolorierten Papieren in Süd und Nord von 1400 bis 1700, De Gruyter, Berlin/Boston 2022, ISBN 978-3-11-063449-5
  3. ↑ «Chiaroscuro in Art: What Is the Chiaroscuro Technique?». www.masterclass.com.
  4. ↑ «Caravaggio, between shadows and light» (en). www.carredartistes.com. Qaraldı: 22-yanvar 2019-jıl.
  5. ↑ Hall, Marcia B.. Color and Technique in Renaissance Painting: Italy and the North (en). J.J. Augustin, 1987. ISBN 978-9993793403. 
  6. ↑ «Chiaroscuro in Painting: The Power of Light and Dark». EmptyEasel.com (20-iyul 2007-jıl). Qaraldı: 22-yanvar 2019-jıl.
  7. ↑ «Johannes Vermeer» (en). Artble. Qaraldı: 22-yanvar 2019-jıl.
  8. ↑ «Francisco Goya – Spanish Culture». www.enforex.com. Qaraldı: 22-yanvar 2019-jıl.
  9. ↑ «Harvard University Art Museums - Fogg Art Museum». www.artmuseums.harvard.edu. 21-aprel 2008-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 30-avgust 2007-jıl.
  10. ↑ Example from the Metropolitan Dekabr 20, 2008[Sáne tuwrı kelmeydi], sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  11. ↑ «Holbein in England – Tate». tate.org.uk. 17-dekabr 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 31-yanvar 2012-jıl.
  12. ↑ David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, pp. 180–84; Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2 – discusses these at length. Also see Metropolitan external link.
  13. ↑ Hall, Marcia B.. Color and Meaning: Practice and Theory in Renaissance Painting. New York, N.Y.: Cambridge University Press, 1994. ISBN 978-0-521-45733-0. 
  14. ↑ Hall, Marcia B., Rome (series "Artistic Centers of the Italian Renaissance"), pp. 148–150, 2005, Cambridge University Press, 2005, ISBN 978-0-521-62445-9, Google books
  15. ↑ Quotation from Hilliard's Art of Limming, c. 1600, in Nicholas Hilliard, Roy Strong, 2002, p. 24, Michael Joseph Ltd, London, ISBN 0-7181-1301-2
  16. ↑ Landau and Parshall, 179–192; Renaissance Impressions: Chiaroscuro Woodcuts from the Collections of Georg Baselitz and the Albertina, Vienna, Royal Academy, London, March–June 2014, exhibition guide.
  17. ↑ Steiff „Schott, Johannes“,. Allgemeine Deutsche Biographie (de), 1891 — 402–404 bet. 
  18. ↑ Landau and Parshall, 150
  19. ↑ «Ugo da Carpi after Parmigianino: Diogenes (17.50.1) | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art». Metmuseum.org (3-fevral 2012-jıl). Qaraldı: 18-fevral 2012-jıl.
  20. ↑ Emison, Patricia A.. The Italian Renaissance and Cultural Memory. New York: Cambridge University Press, 2012 — 105–107 bet. ISBN 978-1-107-00526-6. 
  21. ↑ David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, pp. 179–202; 273–81 & passim; Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, pp. 179–202; 273–81 & passim; Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Jaqtılıq_kóleńkesi&oldid=194935» saytınan alınǵan