Jeltoqsan kóterilisi

Jeltoqsan kóterilisi
Jeltoqsan kóterilisi
Sáne	16–19-dekabr 1986-jıl
Orın	Almatı, Qazaq SSR, SSSR
Nátiyje	Narazılıqlar bastırıldı; soqlıǵısıwlardan keyin úlken adam shıǵınları júz berdi
Qarsılaslar
Úlgi:Flagdeco Qazaq studentleri hám belsendileri	SSRA ; OMON; ; KGB;
Qolbasshıları
belgisiz	Mixail Gorbachev, Gennadiy Kolbin
Shıǵınlar
200–1000 qaytıs bolǵanlar	belgisiz

Jeltoqsan kóterilisi (qazaqsha Желтоқсан көтерілісі) — 1986-jıl 16-19-dekabr kúnleri Almatı qalasında júz bergen studentler hám jaslardıń keńes húkimetine qarsı narazılıq háreketi. Kóteriliske SSSR KP Bas xatkeri Mixail Gorbachevtiń Qazaqstan Kommunistlik partiyasın 20 jıldan artıq basqarıp kiyatırǵan Dinmuxammed Qonaevtı xızmetinen bosatıp, onıń ornına Rossiya SFSRınan kelgen Gennadiy Kolbindi tayınlawı sebep boldı^[1]^[2].

Waqıyalardıń barısı

Narazılıqlar 17-dekabr kúni azanda baslandı. Birneshe mıń student sol waqıttaǵı Brejnev maydanına (házirgi Respublika maydanı) jıynalıp, partiyanıń Oraylıq Komitetiniń imaratı aldında turaqlı tilde óz narazılıqların bildirdi. Nátiyjede qalaǵa ishki áskerler hám OMON bólimleri kiritildi hám pútkil qala boylap zorlıq-zombılıqlar baslandı^[3]. Keyingi kúnleri narazılıqlar Shımkent, Taldıqorǵan hám Qaraǵandı qalalarına da jayıldı. Bul waqıya Oraylıq hám Shıǵıs Evropadaǵı kommunistlik rejimlerniń qulawınıń hám SSSRdıń bólinip ketiwiniń dáslepki belgileriniń biri boldı.

Narazılıq sebepleri hám qatnasıwshılar

Kóterilistiń baslı sebebi — Qazaqstanda heshqashan islemegen hám jergilikli xalıqqa belgisiz bolǵan Kolbinniń tayınlanıwı edi. Gorbachev óziniń esteliklerinde Qonaevtıń óz qálewi menen pensiyaǵa shıǵıwın soraǵanın aytadı^[4]. Biraq Qonaev óz kitabında Gorbachev onnan orınbasarı haqqında heshnárse soramaǵanın jazǵan.

Nursultan Nazarbaev óziniń «Meniń ómirim: Ázellilikten erkinlikke» (2023) atlı kitabında studentlerdiń háreketi milliy sananıń oyanıwı ekenin, biraq húkimet tárepinen jiberilgen provokatorlar jaǵdaydı qatallastırǵanın atap ótedi^[5].

Shıǵınlar hám repressiyalar

Rásmiy keńeslik maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, waqıyalar waqtında eki adam (bir student hám bir policiya volontyorı) qaytıs bolǵan. Biraq, keyingi izertlewler hám gúwalardıń aytıwına qaraǵanda, 200 den 1000 ǵa shekem adam óltirilgen yamasa qatal jazalanǵan^[1]. Jazıwshı Muxtar Shaxanovtıń maǵlıwmatları boyınsha, 168 narazılıq bildiriwshi óltirilgen^[6]. Kóterilis qurbanları arasında Qayrat Rısqulbekov hám Lazzat Asanova sıyaqlı jaslar bar edi.

Waqıyadan soń 5000 nan artıq adam qamaqqa alındı, júzlegen studentler oqıwınan shıǵarıldı, kóp adamlar jumıstan bosatıldı hám repressiyaǵa ushıradı.

Estelik

2006-jıl 18-sentyabr kúni Almatıda Jeltoqsan waqıyalarınıń 20 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Azatlıq tańı» esteligi ashıldı^[7]. Házirgi Qazaqstanda Jeltoqsan waqıyaları mámleketlik ǵárezsizlik ushın gúrestiń simvolı retinde qádirlenedi.

Qosımsha qarań

Derekler

1 2 3 «Kazakstan - Reform and Nationalist Conflict». countrystudies.us.
↑ «1986: Kazakhstan's Other Independence Anniversary». The Diplomat (2016-jıl 16-dekabr).
↑ Soviet Troops Enforce Kazakh City Curfew. The New York Times
↑ Mikhael Gorbachev. Memoirs. — New York: Doubleday, 1996. — p. 330
↑ Назарбаев Н. Н. Моя жизнь: От зависимости к свободе. — Астана: Фолиант, 2023. — С. 149–173.
↑ Kazakhs remembering uprising of 1986. Associated Press, 2006
↑ The Head of the State unveiled a monument in Almaty. KAZINFORM

Qosımsha oqıw ushın

Ostrovsky, Alexander (2011). Глупость или измена? Расследование гибели СССР. (Stupidity or treason? Investigation of the death of the USSR); 30 Avgust 2022^{[Sáne tuwrı kelmeydi]} sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. М.: Форум, Крымский мост-9Д, 2011. 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6.

Sırtqı siltemeler

[HIMETHNICITY-1] 1 2 3 «Kazakstan - Reform and Nationalist Conflict». countrystudies.us.

[2] «1986: Kazakhstan's Other Independence Anniversary». The Diplomat (2016-jıl 16-dekabr).

[TROOPS-3] Soviet Troops Enforce Kazakh City Curfew. The New York Times

[gorb330-4] Mikhael Gorbachev. Memoirs. — New York: Doubleday, 1996. — p. 330

[mylife-5] Назарбаев Н. Н. Моя жизнь: От зависимости к свободе. — Астана: Фолиант, 2023. — С. 149–173.

[DEATHCOUNT_1-6] Kazakhs remembering uprising of 1986. Associated Press, 2006

[ceremony-7] The Head of the State unveiled a monument in Almaty. KAZINFORM

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]