Kontentke ótiw

Juwırıw

Wikipedia — erkin enciklopediya
Dallas Marafonında juwırıwshılar 2024-jılı Djon Ficdjerald Kennedi esteliginiń qasınan ótip baratır
AQSHtaǵı Karlsbad Marafonındaǵı marafonshılar, 2013-jıl
Adamnıń juwırıw háreketiniń videosı

Juwırıw — bul adamlar hám basqa da haywanlar ayaq penen tez qozǵalatuǵın jerde júriw usılı. Juwırıw — bul barlıq ayaqlar jerden joqarıda bolǵan hawa fazası bar júris (biraq, ayırım jaǵdaylar da ushırasadı). Bul júriwge qarama-qarsı, júriwde keminde bir ayaq bárhama jer menen tiyisip turadı, ayaqlar kóbinese tuwrı uslap turıladı hám awırlıq orayı tirek ayaq yamasa ayaqlar ústinde tóńkerilgen mayatnik sıyaqlı kóteriledi. Serpimli-massa mexanikası kózqarasınan juwırıp baratırǵan deneniń ózgesheligi - kinetikalıq hám potencial energiyanıń ózgeriwi adımda bir waqıtta júz beredi, energiya serpimli sińirler hám passiv bulshıq etlerdiń serpimliligi arqalı saqlanadı. «Juwırıw» termini jeńil juwırıwdan baslap shawıwǵa shekemgi hár qıylı tezliklerdi bildiriwi múmkin.

Adamlardaǵı juwırıw densawlıqtıń jaqsılanıwı hám ómir dawamlılıǵınıń artıwı menen baylanıslı[1].

Adamzattıń ata-babaları shama menen 2.6 million jıl burın uzaq aralıqlarǵa juwırıw qábiletin rawajlandırǵan dep boljanadı, bálkim haywanlardı awlaw ushın[2]. Jarısıp juwırıw hár qıylı aymaqlardaǵı diniy bayramlardan kelip shıqqan. Jarıs juwırıwdıń jazba derekleri b.e.sh. 1171-jıl menen b.e.sh. 632-jıl aralıǵındaǵı Irlandiyadaǵı Tayltin oyınlarına barıp taqaladı,[3][4] al birinshi dizimge alınǵan Olimpiyada oyınları b.e.sh. 776-jılı ótkerilgen. Juwırıw dúnyadaǵı eń qolaylı sport túri dep táriyiplengen.

Uzaq aralıqqa juwırıwshılardı súwretlegen XX ásir basındaǵı súwret. Ol b.e.sh. 333-jılǵa tiyisli áyyemgi grek Panafiney amforasınan kóshirilgen[5]
Gerkulaneumdaǵı Papirus villlasınan tabılǵan juwırıwshılardıń áyyemgi rim qola músinleri, házir Neapol Milliy arxeologiya muzeyinde saqlanbaqta

Adamnıń juwırıwı keminde tórt yarım million jıl burın adamlardıń erte ata-babası maymılǵa uqsas Avstralopitektiń eki ayaqta tik júriw qábiletinen rawajlanǵan dep esaplanadı[6].

Dáslepki adamlar haywanlardıń izinen quwıp, olja halı qalmay qashıwǵa dármeni qalmaǵansha quwıw, «quwıw miopatiyasına» (Sirs 2001) ushıraǵansha quwıw jolı menen ańlawdan shıdamlılıq penen juwırıwshılarǵa aylanǵan, al moyın baylamı, kóp ter bezleri, Axill sińirleri, úlken dize buwınları hám kúshli glyutey maksimus bulshıq etleri sıyaqlı adamǵa tán ózgeshelikler usınday iskerliktiń nátiyjesinde payda bolǵan ózgerisler edi (Brembl & Liberman 2004 hám t.b.)[7][8][9]. Dáslep usınılǵan teoriya salıstırmalı fiziologiyalıq dálillerdi hám juwırǵan waqıtta haywanlardıń tábiyiy ádetlerin paydalanıp, bul iskerliktiń tabıslı ań usılı bolıw itimallıǵın kórsetti. Házirgi ańshılıq ádetlerin baqlawdan alınǵan qosımsha dáliller de bul itimallıqtı kórsetti (Kerrier hám t.b. 1984)[9][10]. Sirstiń aytıwınsha (12-bet) Nariokotome skeletin ilimiy izertlew (Uoker & Liki 1993) Kerrier teoriyasına qosımsha dálil berdi[11].

Jarısıp juwırıw Greciya, Mısır, Aziya hám Afrikadaǵı Shıǵıs Afrika jazıqlıǵı sıyaqlı hár qıylı aymaqlardaǵı diniy bayramlardan kelip shıqqan. Tayltu qudayınıń húrmetine arnalǵan irland sport bayramı Tayltin oyınları b.e.sh. 1829-jılǵa barıp taqaladı hám jarıs juwırıwdıń eń erte jazba derekleriniń biri bolıp tabıladı[12]. Olimpiyada oyınları hám Marafon juwırıwınıń kelip shıǵıwı ańız hám ápsanalar menen oralǵan, biraq birinshi dizimge alınǵan oyınlar b.e.sh. 776-jılı ótkerilgen[13]. Áyyemgi Greciyadaǵı juwırıwdı usı b.e.sh. 776-jılǵı oyınlarǵa deyin izlewge boladı.

Edvard Meybridjdiń foto izbe-izligi

Juwırıw júrisi tómengi ayaq-qol boyınsha eki fazaǵa bóliniwi múmkin: tirek hám siltew[14][15][16][17]. Bular jáne de sińiriw, qozǵaltıwshı kúsh, dáslepki siltew hám aqırǵı siltew fazalarına bóliniwi múmkin. Juwırıw júrisiniń úziliksiz tábiyatına baylanıslı, belgili bir noqat baslanıw dep esaplanbaydı. Degen menen, ápiwayılıq ushın, qozǵalıstaǵı denede sińiriw hám taban tiyisiwi juwırıw cikliniń baslanıwın belgileydi dep esaplanadı.

Ayaqtıń jerge tiyiwi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Taban tiyisiwi tabannıń plantar bólimi jer menen dáslepki baylanısqa túskende júz beredi. Keń tarqalǵan taban tiyisiw túrlerine aldıńǵı taban, orta taban hám ókshe tiyisiw túrleri kiredi[18][19][20]. Bular sáykes túrde ayaqtıń aldıńǵı bólimi, ayaqtıń aldıńǵı bólimi menen óksheniń bir waqıtta hám óksheniń dáslepki tiyisiwi menen sıpatlanadı. Bul waqıtta jambas buwını aldıńǵı siltew fazasınan maksimal búgiliwden sozılıwǵa ótedi. Kúshti durıs sińiriw ushın, taban tiyisken waqıtta dize buwını búgilgen bolıwı kerek, al tobıq deneniń aldında bolıwı kerek[21]. Taban tiyisiwi dáslepki baylanıstan payda bolǵan kúshler tómengi ayaq-qol boylap hálsiregen waqıtta sińiriw fazasın baslaydı. Aldıńǵı júris ciklinde barmaqtan tebiniwden payda bolǵan vertikal qozǵaltıwshı kúshke baylanıslı, dene taban tiyisiwinen orta tirekke ótkende kúshlerdi sińiriw dawam etedi.

Orta tirek - bul itibar berilip atırǵan tómengi ayaq-qol dizeden búgilip, tuwrı deneniń, jambastıń hám sannıń astında turǵan waqıt. Bul noqatta jambas sozılıwǵa ótkende, dize buwını sozılıwǵa ótkende hám tobıq plantar búgiliwge ótkende qozǵaltıwshı kúsh payda bola baslaydı. Qozǵaltıwshı kúsh ayaq deneniń artına sozılıp, barmaqtan tebiniw júz bergenshe dawam etedi. Bul subekt ushın maksimal jambas sozılıwın, dize sozılıwın hám plantar búgiliwdi óz ishine aladı, nátiyjede dene bul háreketten alǵa qaray iyteriledi hám dáslepki siltew baslanǵanda tobıq/ayaq jerden kóteriledi.

  1. ↑ Pedisic, Zeljko; Shrestha, Nipun; Kovalchik, Stephanie; Stamatakis, Emmanuel; Liangruenrom, Nucharapon; Grgic, Jozo; Titze, Sylvia; Biddle, Stuart JH et al. (4 November 2019). "Is running associated with a lower risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and is the more the better? A systematic review and meta-analysis". British Journal of Sports Medicine 54 (15): bjsports–2018–100493. doi:10.1136/bjsports-2018-100493. PMID 31685526. https://vuir.vu.edu.au/40291/1/Pedisic_etal%282020%29-Is_running_associated_with_alower_risk.pdf.
  2. ↑ «Born To Run – Humans can outrun nearly every other animal on the planet over long distances.». Discover Magazine (2006).
  3. ↑ «Running | the Gale Encyclopedia of Fitness - Credo Reference».
  4. ↑ «History of Running». Health and Fitness History (23-noyabr 2018-jıl). Qaraldı: 23-noyabr 2018-jıl.
  5. ↑ Gardiner, E. Norman. Greek Athletic Sports and Festivals. MacMillan, 1910 — 280, Fig. 51 bet. 
  6. ↑ «The Evolution of Human Running: Training & Racing». runtheplanet.com. Qaraldı: 26-iyun 2010-jıl.
  7. ↑ Ingfei Chen (May 2006). Born To Run.
  8. ↑ Louis Liebenberg (December 2006). Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers. Current Anthropology & The University of Chicago Press.
  9. 1 2 Edward Seldon Sears. Running Through the Ages. McFarland, 2001, 22 December 2008. 
  10. ↑ David R. Carrier, A. K. Kapoor, Tasuku Kimura, Martin K. Nickels, Satwanti, Eugenie C. Scott, Joseph K. So and Erik Trinkaus. The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution and Comments and Reply. The University of Chicago Press.
  11. ↑ Alan Walker. The Nariokotome Homo Erectus Skeleton. Springer, 1993, 16 July 1996 — 414 bet. 
  12. ↑ Matthews, Peter. Historical Dictionary of Track and Field (en). Scarecrow Press, 2012. ISBN 978-0-8108-6781-9. 
  13. ↑ Spivey, Nigel. The Ancient Olympics. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280604-8. 
  14. ↑ Biomechanics and Running Economy. 1996.
  15. ↑ The Anatomy and Biomechanics of Running. 2012.
  16. ↑ The biomechanics of running. 1998.
  17. ↑ The coordinated movement of the lumbo-pelvic-hip complex during running: a literature review. 1999.
  18. ↑ Foot Strike and Injury Rates in Endurance Runners: a retrospective study. 2012.
  19. ↑ Foot strike patterns of recreational and sub-elite runners in a long-distance road race. 2011.
  20. ↑ Transient Vibrations Caused by Heel Strike. 1989.
  21. ↑ Mechanisms of Selected Knee Injuries. 1980.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Juwırıw&oldid=157426» saytınan alınǵan