Kontentke ótiw

Kúnshillik

Wikipedia — erkin enciklopediya
Teodor Jerikonıń «Aqılınan sasqan hayaldıń portreti yamasa Kúnshilliktiń monomanigi», ~ 1819–1822

Kúnshillik — bul adamda basqanıń qanday da bir sapası, sheberligi, jetiskenligi yamasa múlki jetispegende hám ol ya sonı qálegende, yaki basqa adamda sonıń bolıwın qálemegende payda bolatuǵın emociya[1]. Sonday-aq, kúnshillik eki tárep arasındaǵı teńlik principin buzıw maqsetinde, basqa bir adamda bar bolǵan nárseniń (ózinde de bar bolsa da) bolmawın qálewdi de bildiredi.

Aristotel kúnshillikti basqa birewdiń baxtın kórgendegi awırsınıw dep táriyiplegen, bul emociya «bizde bolıwı kerek nársege iye bolǵanlardı» kórgende oyanadı degen[2]. Bertran Rassel kúnshillikti baxıtsızlıqtıń eń kúshli sebepleriniń biri ekenin aytqan[3]. Sońǵı izertlewler onıń qanday jaǵdaylarda payda bolatuǵının, adamlardıń onı qalay jeńetuǵının hám kúnshillik adamlardı ózleri kúnlegen adamlarǵa eliklewge ilhamlandıra ala ma degen máselelerdi qarastırǵan[4][5].

Qızǵanısh kúnshillikten ózgeshelenedi: qızǵanısh kóbinese emocionallıq qarım-qatnaslarǵa hám olardı joǵaltıw qorqınıshına baǵdarlanǵan bolsa, kúnshillik basqa adamlardıń zatlarına yamasa jaǵdaylarına degen qálewge baǵdarlanǵan[6].

Kúnshilliktiń túrleri

Ayırım tiller, mısalı niderland tili, «jaqsı niyetli kúnshillik» (niderlandsha benijden) hám «jaman niyetli kúnshillik» (afgunst) arasında ayırmashılıqtı kórsetedi, bul kúnshilliktiń eki kishi túri bolıwı múmkin ekenin kórsetedi. Izertlewler kórsetkenindey, jaman niyetli kúnshillik — bul jaǵımsız sezim bolıp, kúnleytuǵın adamnıń ózine zıyan kelse de, jaǵdayı jaqsı adamdı tómen túsiriwdi qálewine alıp keledi[7]. Al jaqsı niyetli kúnshillik basqalardıń jaǵdayınıń jaqsı ekenin moyınlawdı óz ishine aladı, biraq adamnıń óziniń de sonday bolıwǵa umtılıwına sebep boladı. Jaqsı niyetli kúnshillik jaǵımsız seziletuǵını sebepli jáne de unamsız sezim bolıp esaplanadı. Izertlewshilerdiń pikirinshe, jaqsı niyetli kúnshillik eliklewge, jaqsılanıw motivaciyasına, basqa adam haqqında unamlı oylardı hám tańlanıwǵa túrtki boladı. Eger durıs jol menen sheshilse, kúnshilliktiń bul túri adamdı jaqsıraq bolıwǵa hám jetiskenlikke erisiwge motivaciyalap, onıń keleshegine unamlı tásir etedi. Kúnshilliktiń tiplerin ayırım formalar dep qaraw kerek pe degen másele boyınsha ayırım dodalawlar bar, ayırımlar háreket tendenciyaları (jaman niyetli kúnshillikte basqa birewdiń jaǵdayına zıyan keltiriw hám jaqsı niyetli kúnshillikte óz jaǵdayın jaqsılaw) emociyasınıń anıqlamasınıń bólegi emes dep esaplaydı, al basqalar háreket tendenciyaların emociyanıń ajıralmas bólegi dep esaplaydı. Kúnshilliktiń tipleri joq dep esaplaytuǵınlar jaǵdaydıń kúnshilliktiń minez-qulıqqa qalay alıp keletuǵınına tásir etetuǵının aytadı; al tipler bar dep oylaytuǵınlar jaǵdaydıń kúnshilliktiń qaysı túri seziletuǵınına tásir etetuǵının aytadı[8].

Evolyuciyalıq roli

Djotto di Bondonenidiń «Invidiya» allegoriyalıq kartinası, ~ 1305–1306

Charlz Darvinniń 1859-jılǵı tábiyiy tańlaw arqalı evolyuciya teoriyasın usınǵan kitabınan keyin, onıń 1872-jılǵı «Adam hám haywanlardaǵı emociyalardıń kóriniwi» atlı miyneti emociyalardıń evolyuciyası bolǵanı haqqındaǵı teoriyanı alǵa súrdi, bul evolyuciya haywanlarda emociyalar usınatuǵın ómir súriw qunlılıǵı ushın rawajlanǵan[9]. 1998-jılı neyrobiolog Yaak Panksepp sút emiziwshi túrlerdiń emocional tájiriybelerdi payda etetuǵın miy menen úskenelengenin kórsetetuǵın maǵlıwmatlardı usındı. Minez-qulıq ilimlerindegi keyingi izertlewler kúnshillik sıyaqlı emociyalar hám olardıń kognitiv processlerge hám minez-qulıqqa tásiri haqqında túsinikler berdi. Mısalı, kúnshilliktiń motivaciya ekenine sáykes, empirikalıq izertlewler kúnshilliktiń kognitiv resurslardı jıynaytuǵının, subekttiń dıqqatın sociallıq obektke informaciya jıynawǵa qaratıp, bunday informaciyanı eslew qábiletin kúsheytetuǵının kórsetedi. Primatlardı izertlewde Frans de Vaal shimpanzelerdiń, sonday-aq qońır kapucin maymılları sıyaqlı alıs tuwısqan primatlardıń óz sociallıq toparında ádillik sezimine iye ekenin hám ádil nátiyjelerdi ólshew hám retlew ushın qollanılatuǵın tiykarǵı emociyanıń kúnshillik ekenin kórsetetuǵın uzaq múddetli izertlewler alıp bardı. De Vaaldıń izertlewleri onı eger kúnshillik biziń sociallıq salıstırıwlarǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵımızdı motivaciyalamasa, ádillik hám haqıyqatlıqqa itibar beriwdiń sebebi bolmas edi dep aytıwǵa alıp keledi[10].

Jaǵdayı jaqsıraq adamlarǵa evolyuciyalıq reakciyalar modeline tiykarlanıp, Shnicer kúnshilliktiń ekonomikalıq qayta bólistiriwdi qollawdı arttıradı dep alǵa súrdi[11].

Derekler

  1. ↑ Parrott, W. G.; Smith, R. H. (1993). "Distinguishing the experiences of envy and jealousy". Journal of Personality and Social Psychology. 64 (6): 906–920. doi:10.1037/0022-3514.64.6.906. PMID 8326472.
  2. ↑ ”Rhetoric- Aristotle”, Book II, Part 10.
  3. ↑ Russell, Bertrand (1930). The Conquest of Happiness. New York: H. Liverwright.
  4. ↑ Duffy, Michelle K.; Lee, KiYoung; Adair, Elizabeth A. (21 January 2021). "Workplace Envy". Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior. 8 (1): 19–44. doi:10.1146/annurev-orgpsych-012420-055746. S2CID 241844176. Retrieved 13 September 2021.
  5. ↑ van de Ven, Niels; Zeelenberg, Marcel; Pieters, Rik (2009). "Leveling up and down: The experiences of benign and malicious envy". Emotion. 9 (3): 419–429. doi:10.1037/a0015669. ISSN 1931-1516. PMID 19485619.
  6. ↑ Garner, Bryan A. „jealousy; envy.“,. Garner's Modern English Usage, 5 (en), Oxford University Press, 2022. DOI:10.1093/acref/9780197599020.001.0001. ISBN 978-0-19-759902-0. 
  7. ↑ Lange, Jens; Weidman, Aaron C.; Crusius, Jan (April 2018). "The painful duality of envy: Evidence for an integrative theory and a meta-analysis on the relation of envy and schadenfreude". Journal of Personality and Social Psychology. 114 (4): 572–598. doi:10.1037/pspi0000118. ISSN 1939-1315. PMID 29376662. S2CID 4577422.
  8. ↑ Crusius, Jan; Gonzalez, Manuel F.; Lange, Jens; Cohen-Charash, Yochi (2021). "Envy: An Adversarial Review and Comparison of Two Competing Views". Emotion Review. 12 (1): 3–21. doi:10.1177/1754073919873131. ISSN 1754-0739. S2CID 210355930.
  9. ↑ Darwin, Charles (2007) [1872]. The expression of the emotions in man and animals. New York: Filiquarian. ISBN 978-0-8014-1990-4.
  10. ↑ de Waal, Frans (2019). Mama's Last Hug: Animal Emotions and What They Tell Us about Ourselves (e-book ed.). W. W. Norton & Company. ISBN 978-0393357837.
  11. ↑ Sznycer, Daniel; Lopez Seal, Maria Florencia; Sell, Aaron; Lim, Julian; Porat, Roni; Shalvi, Shaul; Halperin, Eran; Cosmides, Leda; Tooby, John (2017-08-01). "Support for redistribution is shaped by compassion, envy, and self-interest, but not a taste for fairness". Proceedings of the National Academy of Sciences. 114 (31): 8420–8425. Bibcode:2017PNAS..114.8420S. doi:10.1073/pnas.1703801114. ISSN 0027-8424. PMC 5547621. PMID 28716928.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Kúnshillik&oldid=197875» saytınan alınǵan