Kelbetlik
Kelbetlik — bul atlıq yamasa atlıq dizbegin sıpatlaytuǵın yamasa anıqlaytuǵın sóz. Onıń semantikalıq xızmeti — atlıq bergen informaciyanı ózgertiw. Dástúrli túrde, kelbetlikler inglis tiliniń tiykarǵı sóz shaqaplarınıń biri dep esaplanadı, biraq tariyxıy jaqtan olar atlıqlar menen birge toparlastırılǵan[1].
Zattıń sının, sapasın, qásiyetin, kólemin, túr-túsin bildiretuǵın sózler kelbetlik dep ataladı. Olar qanday?, qaysı? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: gózzal qız, qara boyaw — zattıń túr-túsin; góne kiyim, qattı aǵash — zattıń sapasın; úlken júk, awır is, jeńil zat — zattıń mólsherin bildiredi.
Alǵı sóz
Kelbetlik sózler — qásiyetti, sapanı bildiretuǵın sóz shaqabı. Al qásiyet, sapa zatlarda boladı. Sonlıqtan kelbetlik sózlerdiń grammatikalıq mánisleri atlıq sózler menen baylanısqanda anıq kórinedi. Kelbetlik ózleri baylanısatuǵın atlıq sózlersiz jumsalsa, zatlardıń atamasına-atlıqlarǵa usaydı. Mısalı, ǵarrı-ǵarrı kisi, jas-jas jigit, úlken-úlken jay. Bir jaǵınan kelbetlik sózler atlıqlardan pútkilley ayırılıp tursa (atlıq sıyaqlı zatlardıń ózlerin emes, qásiyetin bildirse), ekinishi jaǵınan kelbetlikler emin-erkin atlıq ornında jumsala aladı. Sońǵı jaǵdayda atlıq qanday grammatikalıq qásiyetlerge iye bolsa, kelbetlik te dál sonday qásiyetlerge iye boladı. Mısalı: «Jaqsınıń jatı bolmas» degen gáp penen «Jaqsı adamnıń jat minezi bolmas» degen gáplerdegi «jaqsı», «jat» kelbetlik sózlerin salıstırıń. Aldınǵı gápte dál atlıq sıyaqlı grammatikalıq máni bildirip tur. Sońǵı gápte bolsa, anıq (konkret) hám gúńgirt (abstrakt) zatlardıń (adam, minez) qásiyetin bildirip, naǵız kelbetlik xızmetin atqarıp tur.
Sóz shaqaplarınıń ishinde kelbetlik penen atlıq sózler júdá jaqın kategoriyalar ekenin tómendegi mısallardan da kóriwge boladı. Is, ayır, baqan sıyaqlı sózlerdiń kelbetlikten ayırması olar zattıń atamasın bildirip turıptı. Ol sózlerdiń kelbetlik sıyaqlı máni bildiriwi atlıq sóz benen dizbeklesiwinde kórinedi: is jıńǵıl, ayır torańǵıl,baqan aǵash. Sonday-aq qamıs qora, sheńgel qora, paxsa jay, shópker jay usaǵan sóz dizbekleriniń aldıńǵı sıńarları atlıq sózler bola tura, kelbetlik sıyaqlı sapalıq máni bildiredi. Bunday atlıq penen kelbetlik arasında baylanıstıń bolıwı olar ortasındaǵı jaqınlıqtı olardıń usas sóz shaqapları ekenligin kórsetedi.
Sonıń menen birge kelbetlik sózler tek ózlerine tán bolǵan ayrıqsha grammatikalıq kategoriyalarına da iye boladı. Buǵan sapa kelbetlikleriniń dáreje kategoriyasın kórsetiwge boladı (úlken, úlkenirek, úp-úlken).
Kelbetliktiń tiykarǵı sintaksislik xızmeti-gápte olardıń anıqlawısh yamasa bayanlawısh bolıp keliwi. Sóz dizbekleriniń qurılısında kelbetlik sózler mudamı atlıqqa baǵınıp keledi. Al kelbetlikti yamasa onnan da basqa bir sóz shaqabına kiretuǵın sózlerdi baǵındıra almaydı. Mısalı: Qalada úlken, sulıw jaylar kóplep salınbaqta. Bul gápte «úlken» hám «sulıw» sózleri óz ara teńdey qatnasta turıp, hár qaysısı bólek-bólek jaǵdayda «jaylar» sózine baǵınadı[2].
Etimologiya
Kelbetlik sózi latın tilindegi nōmen adjectīvum sózinen kelip shıqqan[3], bul eski grek tilindegi ἐπίθετον ὄνομα (familiya), latın álipbesinde epítheton ónoma, sózbe-sóz 'qosımsha atlıq' (bunnan inglis tilindegi epithet sózi de kelip shıqqan)[4][5]. Latın hám grek tilleriniń grammatikalıq dástúrinde, kelbetlikler atlıqlar sıyaqlı jınıs, san hám seplik boyınsha ózgergenlikten (bul process sepleniw dep ataladı), olar atlıqtıń bir túri dep esaplanǵan. Búgingi kúnde ádette atlıq dep atalatuǵın sózler sol waqıtta tiykarǵı atlıqlar (nōmen substantīvum) dep atalǵan[6]. Inglis tilinde burın tiykarǵı atlıq hám kelbetlik atlıq terminleri qollanılǵan, biraq házir olar gónergen[7].
Kelbetliktiń jasalıwı
Kelbetlik 2 túrli usıl menen jasaladı:
- Sóz jasawshı qosımtalardıń qosılıw usılı. Bul usılda kelbetlik jasawshı qosımtalar arqalı jańa mánidegi dórendi kelbetlik jasaladı: aqıl-lı, bil-gir, oy-sız, talap-shań, shala-ǵay.
- Sóz qosılıw usılı. Bul usıl arqalı qospa kelbetlik jasaladı: qara qoyıw qaslı, aq reńli, aq-qara, uzın boylı, túrli-túrli.
Atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, ráwish — hámmesi juwmaqlastırılıp til biliminde atawısh sózler dep ataladı.
| Dórendi kelbetlik | Qospa kelbetlik | ||||
| túbir | dórendi | birikken | dizbekli | jup | |
| sulıw
gózzal sarı aq batır taynapır |
aqıl-lı
ep-shil sóz-sheń qorq-aq diywal-ı toń-ǵaq |
ashkóz
jelókpe esersoq kózashıq janashır qaqbas |
aq kewil
biyday reńli er júrek sarı ala toq reńli ala shubar |
aq-qara
uzınlı-kelteli ǵarrı-jas jeke-siyrek úlken-kishi saw-salamat |
úlken-úlken
beles-beles sulıw-sulıw keń-keń jańadan-jańa uzın-uzın |
Derekler
- ↑ Trask, R.L.. A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics. Taylor & Francis, 2013 — 188 bet. ISBN 978-1-134-88420-9.
- ↑ Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.
- ↑ adjectivus. Charlton T. Lewis and Charles Short. A Latin Dictionary on Perseus Project.
- ↑ ἐπίθετος. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon at the Perseus Project
- ↑ Mastronarde, Donald J. Introduction to Attic Greek. University of California Press, 2013. p. 60.
- ↑ McMenomy, Bruce A. Syntactical Mechanics: A New Approach to English, Latin, and Greek. University of Oklahoma Press, 2014. p. 8.
- ↑ Trask, R.L. (2013). A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics. Taylor & Francis. p. 188. ISBN 978-1-134-88420-9.
| |||||||||||