Kewilsizlik
Psixologiyada kewilsizlik qarsılıqqa jiyi ushırasatuǵın emocional reakciya bolıp, ol ashıw,[1] ashıwlanıw hám kewli qalıw menen baylanıslı. Kewilsizlik jeke adamnıń erki yamasa maqsetiniń orınlanıwına qarsılıq bildiriwden payda boladı hám qálew yamasa maqset biykarlanǵanda yamasa tosqınlıqqa ushıraǵanda onıń artıwı kúsheyedi. Kewilsizliktiń eki túri bar: ishki hám sırtqı. Ishki kewilsizlik jeke maqsetlerdi, qálewlerdi, instinktiv talpınıslardı hám mútájliklerdi qanaatlandırıwdaǵı qıyınshılıqlardan, yamasa isenimliliktiń jetispewshiligi yamasa sociallıq jaǵdaylardan qorqıw sıyaqlı qabıllanǵan kemshilikler menen gúresiwden payda bolıwı múmkin. Konflikt, mısalı, adamda bir-birine tosqınlıq etetuǵın básekiles maqsetler bolǵan jaǵday, kewilsizliktiń yamasa ashıwlanıwdıń ishki deregi bolıwı múmkin hám kognitiv dissonanstı payda etiwi múmkin. Kewilsizliktiń sırtqı sebepleri jeke adamnıń baqlawınan tısqarı jaǵdaylardı, mısalı, fizikalıq tosqınlıqtı, qıyın tapsırmanı yamasa waqıttı bosqa ótkiziwdi qabıllawdı qamtıydı[2]. Adamlardıń kewilsizlik penen gúresiwiniń birneshe jolları bar, mısalı, passiv-agressiv minez-qulıq, ashıw yamasa zorlıq-zombılıq, degen menen kewilsizlik kúsheytilgen kúsh-jiger menen umtılıw arqalı unamlı proceslerdi de xoshametlewi múmkin. Potenciallı nátiyjelerdiń bul keń kólemi kewilsizliktiń dáslepki sebebin anıqlawdı qıyınlastıradı, óytkeni juwaplar tuwrıdan-tuwrı bolmawı múmkin. Degen menen, tikkeley hám keń tarqalǵan juwap — bul agressiyaǵa beyimlilik[3][4].
Sebepleri
Kewilsizlik mútájliklerdi qanaatlandıra almaw seziminen payda bolatuǵın belgisizlik penen isenimsizlik sezimlerinen qáliplesedi[5]. Eger jeke adamnıń mútájlikleri tosqınlıqqa ushırasa, tınıshsızlıq hám kewilsizliktiń payda bolıw itimallıǵı joqarıraq. Bul mútájlikler turaqlı túrde itibarǵa alınbasa yamasa qanaatlandırılmasa, ashıw, depressiya, ózine degen isenimlilikti joǵaltıw,[6] ashıwlanıw, agressiya hám geyde zorlıq-zombılıqtıń payda bolıw itimallıǵı bar[7][8]. Mútájlikler eki túrli jol menen tosqınlıqqa ushırawı múmkin: ishki hám sırtqı. Ishki tosqınlıq jeke adamnıń sanasında, qábiletiniń, isenimliliktiń jetispewshiligi, qarama-qarsı maqsetler hám qálewler, hám/yamasa qorqınıshlar arqalı júz beredi. Sırtqı tosqınlıq jeke adamda onıń qadaǵalawınan tısqarı jaǵdaylarda, mısalı, fizikalıq tosqınlıqlar, qıyın tapsırmalar yamasa waqıttı bosqa ótkiziw sezimi arqalı júz beredi, ásirese bul tosqınlıqlar yamasa qıyınshılıqlar kútilmegende júz berse, yamasa jeke adam maqsetke jetiw ańsat boladı dep kútkende. Jeke adam maqsettiń «qıyın» bolatuǵının kútken yamasa aldınan bilgen jaǵdayda kewilsizlik ádette azıraq boladı.
Ayırım adamlar balalıqtaǵı temperament hám eresekliktegi nevrotizm menen ólshenetuǵın kewilsizlik sezimlerine beyim boladı[9][10][11].
Kewilsizlikti psixikalıq densawlıq mashqalasına juwap minez-qulqı retinde klassifikaciyalaw múmkin hám ol jeke adamnıń psixikalıq densawlıǵına baylanıslı bir qatar tásirlerge iye bolıwı múmkin. Unamlı jaǵdaylarda, bul kewilsizlik jeke adam ushın onı uslap turıw yamasa dawam etiwine jol qoyıw júdá qıyın bolǵan dárejege deyin ósedi hám solay etip, sociallıq yamasa fizikalıq zıyan keltirmeytuǵın jaǵdayda tiykarǵı mashqalanı sheshiwge baǵdarlanǵan háreketti payda etedi. Biraq, unamsız jaǵdaylarda, jeke adam kewilsizlik deregin óziniń qadaǵalawınan tısqarı dep esaplawı múmkin, usılayınsha kewilsizlik kúsheye beredi, aqırında jánede mashqalalı minez-qulıqqa (mısalı, dushpan yamasa basım ótkeriwshi dep esaplanǵanlarǵa qarsı zorlıq-zombılıq reakciyasına) alıp keledi[12].
Geyde tosqınlıqtı alıp taslaw yamasa ózgertiw sıyaqlı maqsetke tásir etetuǵın jańa jaǵdaylarǵa juwap beriwden bas tartıw júz beredi. Dj.A.K. Braunnıń atap ótkenindey, qatań jaza adamlardıń beyimlespeytuǵın minez-qulıqtı soqır túrde dawam etiwine sebep bolıwı múmkin: «Yamasa ol marapatqa qarama-qarsı tásirge iye bolıwı hám usılayınsha hárekettiń qaytalanıwın toqtatıwı múmkin, yamasa kewilsizlik agenti retinde islep, ol fiksaciyaǵa hám kewilsizliktiń basqa da belgilerine alıp keliwi múmkin. Demek, jaza — qáwipli qural, sebebi ol kóbinese qálegen tásirine ulıwma qarama-qarsı tásirleri boladı»[13].
Kewilsizlikke shıdamlılıq
Kewilsizlikke shıdamlılıq — bul qıyın minnetlerge ushıraǵanda adamnıń kewilsizlikke túsiwine qarsı turıw qábileti. Kewilsizlikke shıdamlılıqtıń tómen bolıwı turaqlı ashıw qásiyetine baylanıslı hám kewilsizlikke shıdamlılıqtıń joqarı dárejesi ashıwdıń tómenirek dárejeleri menen hám qıyın minnetlerde uzaǵıraq turaqlılıq penen baylanıslı. Mısalı, kewilsizlikke shıdamlılıq joqarı bolǵan bala aytarlıqtay kewilsizlikti basnan keshirmey qaytalanatuǵın qıyınshılıqlar hám sátsizlikler menen gúrese alıwı múmkin. Kewilsizlikke shıdamlılıq tómen bolǵan bala ortasha qıyınshılıqtaǵı tapsırmalardı orınlawdı soraǵanda tez kewilsizlikke túsiwi múmkin[14][15].
Derekler
- ↑ B.C., Gruenberg (1922). "Fighting". In B. C. Gruenberg (Ed.), Outlines of child study: A manual for parents and teachers. MacMillan Co.: 111–115.
- ↑ «Frustration». Psychologist Anywhere Anytime. Qaraldı: 2016-jıl 28-noyabr.
- ↑ Miller, NE (July 1941), „The frustration–aggression hypothesis“, Psychological Review, 48-tom, № 4, 337–42-bet, doi:10.1037/h0055861.
- ↑ A.H., Buss (1966). "Instrumentality of aggression, feedback, and frustration as determinants of physical aggression". Journal of Personality and Social Psychology. 3 (2): 153–162. doi:10.1037/h0022826. PMID 5903523.
- ↑ "Frustration". https://www.psychologistanywhereanytime.com/emotional_problems_psychologist/pyschologist_frustration.htm.
- ↑ Anger, frustration, and helplessness after service failure: coping strategies and effective informational support. October 2010. http://link.springer.com/10.1007/s11747-009-0169-6.
- ↑ Repeated frustrations and expectations in hostility arousal.. 1960. https://doi.org/10.1037/h0044601.
- ↑ «How to Overcome Frustration». Erupting Mind (2011-jıl 24-noyabr). Qaraldı: 2016-jıl 29-noyabr.
- ↑ Caspi, Avshalom. Personality Development: Stability and Change.
- ↑ Richmond-Rakerd, L. S.. Childhood self-control forecasts adult outcomes.
- ↑ Moffitt. «The Dunedin Multidisciplinary Health and Development Study». Dunedin Study. University of Otago. Qaraldı: 2025-jıl 8-mart.
- ↑ Frustration-aggression hypothesis: Examination and reformulation..
- ↑ Brown, JAC. The Social Psychology of Industry. Baltimore, MD: Penguin, 1954 — 253–54 bet. .
- ↑ Liden, C. (February 2011). "9 Traits You Should Know About Your Temperament". Behaviour Research and Therapy. 49 (2): 114–119. doi:10.1016/j.brat.2010.11.011. PMID 21185551.
- ↑ Calkins, Susan D.; Dedmon, Susan E.; Gill, Kathryn L.; Lomax, Laura E.; Johnson, Laura M. (1 April 2002).