Kontentke ótiw

Kongo (dárya)

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya

Kongo dáryası burın Zair dáryası dep te atalǵan, Afrikadaǵı uzınlıǵı boyınsha ekinshi, tek Nil dáryasınan qısqa, sonday-aq, Amazonka hám Gang-Braxmaputra dáryalarınan keyin suw sarplaw kólemi boyınsha dúnyadaǵı úshinshi dárya. Ol dúnyadaǵı eń tereń dárya bolıp, tereńligi 220 m átirapında boladı[1]. Kongo-Lualaba-Luvua-Luapula-Chambeshi dárya sisteması ulıwma uzınlıǵı 4700 km (2900 mi) bolıp, dúnyadaǵı eń uzın toǵızınshı dárya esaplanadı. Chambeshi — Lualaba dáryasınıń tarmaǵı bolıp, Lualaba — Boyoma sarqıramasınıń joqarısındaǵı Kongo dáryasınıń atı bolıp, 1800 km ge sozılǵan.

Kongo dáryasınıń tiykarǵı tarmaǵı Lualaba menen birge ólshengen bolsa, onńń ulńwma uzınlıǵı 4370 km (2,720 mi) di quraydı. Ol ekvatordı eki márte kesip ótken birden-bir iri dárya esaplanadı[2]. Kongo basseyniniń ulıwma maydanı 4 000 000 km2 (1 500 000 mi2) yamasa pútkil Afrika qurǵaqlıǵınıń 13% in quraydı.

Atalıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kongo/Congo atı bir waqıtları dáryanıń qubla jaǵasında jaylasqan Kongo korolliginen kelip shıqqan. Patshalıq óz náwbetinde XVII ásirde «Esikongo» atı menen belgili bolǵan jergilikli Bantu Kongo xalqı húrmetine atalǵan[3]. Kongo patshalıǵınıń qublasında 1535-jılı esletilip ótilgen usı at penen atalǵan Kakongo patshalıǵı jaylasqan. Avraam Orteliy 1564-jıldaǵı dúnya kartasında «Manicongo» — dárya quyar jerdegi qala dep belgilegen. Kongodaǵı qáwim atamaları jámiyetlik jiynalıs yamasa qáwim jiynalısı sózinen kelip shıqqan bolıwı múmkin. Kongo xalqınıń zamanagóy atı yáki Bakongo XX ásirdiń baslarında kirgizilgen.

Zaire atı Kikongo sóziniń portugal tiline sáykeslendirilgen bólegi, nzere («dárya»), nzadi o nzere («dáryanı jutıwshı dárya»[4]) sóziniń qısqartılgan bólegi. Dárya XVI-XVII ásirlerde Zaire atı menen belgili bolǵan; Kongo XVIII ásirde anglichan tilinde paydalanıwda áste-aqırın Zairdiń ornın basqan sıyaqlı, al Kongo XIX ásir ádebiyatında qálegen anglichan atı bolıp esaplanadı, biraq Zair yamasa Zair xalıq tárepinen paydalanılatuǵın at sıpatında usınılıwı ádettegidey bolıp qaldı[5]. Kongo Demokratiyalıq Respublikası hám Kongo Respublikası 1960-jılı Belgiya Kongosınan ǵárezsizlikke erisken burınǵı Kongo Respublikası sıyaqlı onıń atı menen ataladı. 1971-1997-jılları Zair Respublikası da dárya atı menen francuz hám portugal tillerinde atalǵan.

Basseyn hám aǵısları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Kongo dáryasınıń batıs tárepinen hawadan kórinisi, Malebo hám Mbamu basseyniniń joqarı yarımı.
Kinshasa Brazzavildan Malebo basseyni arqalı kórinedi.

Kongo dáryasınıń qurıw basseyni 4 014 500 km2 (1 550 000 mi2) bolıp, Evropa Awqamınıń maydanına derlik teń. Kongo suwınıń sarplanıwı 23000 m3/s dan 75000 m3/s qa shekem (810000 m3/s dan 2650000 m3/s qa shekem), ortasha 41000 m3/s (1400000 m3/s). Dárya jılına Atlantika okeanına 86 mln.tonna muģallaq shógindilerdi hám qosımsha 6% ózek júgin tasıp ketedi[6].

Dárya hám onıń tarmaqları dúnyada úlkenligi boyınsha Qubla Amerikadaǵı Amazonka toǵaylarınan keyin ekinshi orında turatuǵın Kongo toǵayları arqalı aǵadı. Dúnyadaǵı suw ótkeriw kólemi boyınsha úshinshi en úlken dárya (41 860 m3/s), Amazoniya (219 530 m3/s) hám Gang-Braxmaputra-Megna (ulıwma suw ótkeriw kólemi deltasında 43 950 m3/s) dáryalarınan keyin[7]; Amazoniyadan keyingi hár qanday dáryanıń ekinshi eń úlken drenaj basseyni; hám dúnyadaǵı eń tereń dáryalardan biri, tereńligi 220 m (720 ft[8][9]). Onıń drenaj basseyni Ekvadordan arqada da, qublada da aymaqlardı óz ishine alǵanı ushın, onıń aǵısı turaqlı, sebebi hár qashan dáryanıń keminde bir bóleginde jawın-shashın máwsimi boladı[10].

Drenaj basseyni

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kongo basseyni on mámleketti óz ishine alıp, Afrikanıń shama menen 13% in quraydı. Kongo basseyniniń eń biyik noqatı Ruvenzori tawlarında, teńiz qáddinen 4340 m (14240 fut) bálentlikte jaylasqan.

Kongo basseyni maydanınıń mámleketler arasında bólistiriliwi[11]:

Mámleketler Jer maydanı %
km² mi²
Kongo basseyni jámi 3,712,3161,433,333 100.00
Angola 305,760.' 118,050 8.24
Burundi 18,728 7,231 0.50
Cameroon 85,300 32,900 2.30
Oraylıq Afrika Respublikası 402,000 155,000ʼ 10.83
Kongo Demokratiyalıq Respublikası 2,307,800 891,000 62.16
Gabon 1,146 442 0.03
Kongo Respublikası 248,400 95,900 6.69
Rwanda 382 147 0.01
Tanzania 166,800 64,400 4.49
Zambia 176,600 68,200 4.76

Tarmaqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Kongo dáryasınıń aǵısı hám drenaj basseyni, mámleketler belgilengen.
Kongo dáryasınıń aǵısı hám drenaj basseyni.

Tómengi Kongo (Kinshasa dáryasınıń quyar ayaǵı) Kinshasadan tómende, Banana dáryasınıń quyar ayaǵınan baslap, bir neshe iri tarmaqlar bar.

  • M'pozo (shep)
  • Kwilu (shep)
  • Inkisi (shep)
  • Fulakarı (ońda)
  • Djoe (ońda)

" 'Orta Kongo "' (Kinshasadan Boyoma sarqıramasına shekem)

Lukeniya dáryasınıń Oraylıq Kongo pástegislik toǵayları arqalı ótip atırǵan jerinen kórinisi

]]

Kulio

Chikapa. Luaximo Lyubembe.

Léfini dáryası

Mambere.

Ubangi dáryası

mámbil Uaka

mámbil Uaka

Mbomou dáryasındaǵı adam.

, Bangassou hám Ndu arasında]]

Uele

Uele dáryası *** Qıbalı *** Dungu *** Bomokandi *** Uere * Ireb-u - Tumba kóli (shep tárepte). * Ruki (shep) ** Momboyo ** Busira *** Salonga *** Tshuapa yamasa Ruki (shep tárepte) **** Lomela * Ikelemba (shep tárep) * Lulonga (shep tárepte) Lopori ** Maringa ** Moeko (on tárepte) * Mongolia (oń) * Itimbiri (oń tárepte) * Aruwmi (ońda) Ituri
Ituriya toǵayınan aǵıp ótetuǵın dárya
Lomami dáryası
TShopo dáryası kaskadları
  • Mayko (ońda)

"Joqarı Kongo"(Lualaba; Boyoma sarqıramasınan joqarı)

  • Lilu (on tárepte)
  • Ruiki (shep)
  • LILO (shep tárepte)
  • Lowa (oń)

Oso

Ruzizi dáryası

gúńgirt

        • Moyavosı.
  • Luvidjo (shep tárepte)
  • Luvua (on tárepte)

Kalungvishi (Mweru kóli)

Ekonomikalıq áhmiyeti

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Mbandaka qalashası Kongo dáryası boyındaǵı tıǵız port.
Kongo dáryası, Maluku.

Livingston sarqıramaları teńizge shıǵıwǵa tosqınlıq etse de, olardıń ústindegi Kongo aymaǵı, ásirese, Kinshasa hám Kisangani aralıǵındaǵı bólimler arqalı júziw múmkin. Úlken dárya paroxodları jaqın-jaqınlarga shekem dáryada islegen. Kongo dáryası elege shekem avtomobil hám temir jolları az mámlekettegi ómir jolı esaplanadı[12]. Házirgi waqıtta temir jollar úsh úlken sarqıramalardı aylanıp ótedi. Oraylıq Afrika sawdasınıń kópshilik bólegi, sonıń ishinde, mıs, palma mayı (maǵız sıpatında), qumsheker, kofe hám paxta dárya boylap ótedi[13].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Kinshasa janındaǵı Livingston (Tómengi Kongo teńizleri) sarqıramasınıń baslanıwı.

Kongo dáryasınıń házirgi aǵısı pleystocen dáwirinde b.e.sh. 1,5-2 mln. jıllar aralıǵında payda bolǵan[14][15]. Bul dáwirde Kongo dáryasınıń kóplegen joqarı aǵısları qonsılas dárya basseynlerinen, sonıń ishinde, Chari sistemasınan[16] Uele hám joqarı Ubangi, Zambezi sistemasınan[17] bir qatar joqarı Kasai dáryasınıń aǵısları menen bir qatarda Chambeshi dáryası basıp alınǵan bolıwı múmkin[18].

Kongonıń payda bolıwı bonobo hám ápiwayı shimpanzeniń eń sońǵı ulıwma ata-babasınan allopatrik túrge aylanıwına alıp kelgen bolıwı múmkin[19]. Bonobo Allen batpaq maymılı, dryas maymılı, suw geneti, okapi hám Kongo tawısı sıyaqlı basqa da belgili túrler sıyaqlı regiondaǵı ıǵallı toǵaylar ushın endemik bolıp esaplanadı[20].

Kongo dáryası basseyni suw haywanları boyınsha júdá joqarı túrlerge bay hám endemiklerdiń eń joqarı tıgızlıǵına iye. Kongo dáryası basseyninen (bir-biri menen baylanıslı, biraq ekologiyalıq jaqtan júdá parıqlanıwshı Tanganika kólin esapqa almaǵanda) derlik 800 túrdegi balıqlar dizimge alınǵan hám úlken bólimleri derlik úyrenilmegen. Máselen, Salonga milliy baǵınıń úlkenligi Belgiya úlkesinde bolǵan bólimi 2006-jılda ulıwma tańlanbaǵan edi. Kongo dáryası basseyninen jańa balıq túrleri bir qansha turaqlılıq penen ilimiy táriyiplenedi hám táriyiplenbegen kóplegen túrleri belgili.

Kongo Afrikanıń hár qanday dárya sisteması boyınsha eń kóp hár túrlilikke iye; salıstırǵanda, keyingi eń bay dáryalar Niger, Volta hám Nil bolıp, olarda sáykes túrde 240, 140 hám 130 ǵa jaqın balıq túrleri bar[21][22]. Kongo basseynindegi aymaqlar arasındaǵı úlken ekologiyalıq ayırmashılıqlar, sonıń ishinde, dárya aǵısları, tereń dáryalar, batpaqlıqlar hám kóller sıyaqlı jasaw orınları sebepli ol kóbinese bir neshe ekoregionlarǵa bólinedi (bir ekoregion sıpatında emes). Bul ekoregionlar arasında Livingstone Falls kataraktasında 300 den aslam balıq túrleri[23], sonıń ishinde, 80 ge shamalas endemikler[24], qubla-batıs bóliminde (Kasai dáryası basseyni) 200 den aslam balıq túrleri bolıp, olardıń sherek bólegi endemikler esaplanadı[25].

Gigant jolbarıs balıq

Dáryanıń ayırım bólimlerinde ústemlik etiwshi balıqlar semeystvoları Cyprinidae (karp/karpidler, Labeo simpsoni), Mormyridae (fil balıqları), Alestidae (Afrika tetra balıqları), Mochokidae (shıyqıldawıqlar) hám Cichlidae (cixlidler) esaplanadı[26]. Dáryadaǵı jergilikli balıqlar arasında úlken, joqarı dárejede jirtqish gigant jolbarıs balıq bar. Eń ájayıp endemiklerden úshewi aqshıl (pigmentsiz) hám soqır Lamprologus lethops bolıp tabıladı, ol jer betinen 160 metr (520 fut) tereńlikte jasaydı[27]. Heterochromis multidens basqa Afrika cixlidlerine qaraǵanda Amerikanıń cixlidleri menen tıǵız baylanıslı[28] bolıp, Caecobarbus geertsii, Oraylıq Afrikadaǵı tek bir belgili úńgir balıqları boladı[29]. Sonday-aq, kóplegen endemik qurbaqalar hám shilliqlar bar[30][31]. Dáryada bir neshe gidrotexnikalıq bógetler qurılıwı rejelestirilgen hám olar endemiklerdiń kópshiliginiń joq bolıp ketiwine alıp keliwi múmkin[32].

Kongo dáryası basseyninde tasbaqalardıń bir neshe túrleri, jińishke tumsıqlı, Nil hám nanic krokodildiń watanlasları, sonday-aq Afrika manataları dáryanıń tómengi bóliminde jasaydı[33]. [34]

Suw tasqını

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR) hám Kongo Respublikası (RoC) táriyxıy jaqtan Kongo dáryası hám onıń tiykarǵı tarmaqları boylap jawın-shashın máwsiminde tákirarlanıp turatuǵın suw tasqınların bastan ótkerip, eroziya hám kóshki payda etken. Bul bolsa adamlardıń elatlı punktleri, awıl xojalıǵı hám jámiyet salamatlıǵına unamsız tásir kórsetken[35][36]. Kongo dáryası temperatura kóteriliwi, jawın-shashınnıń intensivligi hám máwsimlik dawamlılıǵı artıwı menen klimat ózgeriwinen barǵan sayın kóbirek tásirleniwi kútilmekte.

2019-jıldıń oktyabrinen 2020-jıldıń yanvarına shekem kúshli jawınlar DRCnıń 26 provinciyasınan 16 sı hám RoCnıń 12 departamentinen segizine tásir etip, 2019-2020-jılları Kongo dáryasında suw tasqınlarına alıp keldi. Jawınlar Kongo dáryası, Ubangi dáryalarınıń tasıp ketiwine, DRC hám RoC boylap suw tasqınları hám kóshkilerge sebep boldı, Bul júz mıńlap adamlardıń kóshiwine alıp keldi[37].

Kongo dáryasınıń XVII ásirdegi kartası.
1853-jıldaǵı Afrikanıń bul kartasında izertlenbegen region tiykarınan Kongo basseynine sáykes keledi.

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • 2021-jılǵı Kongo dáryası apatshılıǵı Kongo dáryasınan ótiw orınları dizimi Afrikadaǵı dáryalar dizimi Aǵısı boyınsha dáryalar dizimi Uzınlıǵı boyınsha dáryalar dizimi

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Oberg, Kevin «Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River, July 2008». U.S. Geological Survey (iyul 2008). 2011-jıl 15-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 14-mart.
  2. ↑ Forbath 1979, s. 6.
  3. ↑ Anderson, David. Africa's Urban Past. James Currey Publishers, 2000 — 79 bet. ISBN 978-0-85255-761-7. 
  4. ↑ Forbath 1979, s. 19.
  5. ↑ James Barbot. An Abstract of a Voyage to Congo River, Or the Zair and to Cabinde in the Year 1700, 1746. 
  6. ↑ . 2019.
  7. ↑ Igor Alekseevich, Shiklomanov. Hydrological Cycle Volume III. EOLSS Publications, 2009. ISBN 978-1-84826-026-9. 
  8. ↑ Oberg, Kevin «Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River, July 2008». U.S. Geological Survey (iyul 2008). 2011-jıl 15-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 14-mart.
  9. ↑ «Monster Fish of the Congo». National Geographic Channel (2009). 2010-jıl 6-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  10. ↑ The Congo River 20 Oktyabr 2017[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
  11. ↑ «Congo-HYCOS». 2023-jıl 19-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2023-jıl 15-aprel.
  12. ↑ See, for instance, Thierry Michel's film Congo River 29 Noyabr 2009[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  13. ↑ «DR Congo—AFRICAN FINE COFFEES ASSOCIATION (AFCA)» (en-US). AFRICAN FINE COFFEES ASSOCIATION (AFCA) (2016-jıl 7-oktyabr). 2021-jıl 24-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 24-aprel.
  14. ↑ Leonard C. Beadle. The inland waters of tropical Africa: an introduction to tropical limnology. Longman, 1981. ISBN 978-0-582-46341-7. 
  15. ↑ Thieme et al., Freshwater Ecoregions of Africa and Madagascar: A Conservation Assessment Ecoregions Assessments, Island Press, 2005, p. 297 10 Noyabr 2023[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
  16. ↑ Cooper, John E. and Hull, Gordon; Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials, p. 371 ISBN 9780128020395
  17. ↑ Skelton, P.H. 1994. 'Diversity and distribution of freshwater fishes in East and Southern Africa', in Biological diversity in African fresh and brackish water fishes, Symposium Paradi (G.G. Teugels, J.F. Guégan, and J.J. Albaret, editors), pp. 95–131.
  18. ↑ Gupta, Avijit (editor); Large Rivers: Geomorphology and Management, p. 327 ISBN 9780470849873
  19. ↑ "Analysis of chimpanzee history based on genome sequence alignments". PLOS Genet. 4 (4). 2008. doi:10.1371/journal.pgen.1000057. PMC 2278377. PMID 18421364.
  20. ↑ Kingdon, Jonathan. The Kingdon Guide to African Mammals. London: Academic Press Limited, 1997. ISBN 978-0-1240-8355-4. 
  21. ↑ ; Martien J. P. van Oijen; Ferdinand A. Sibbing „Fish Fauna of the Nile“,The Nile Henri J. Dumont: . Springer, 2009 — 647–675 bet. ISBN 978-1-4020-9725-6. 
  22. ↑ ; A.A. Agostinho; É.P. Caramaschi „Fish Ecology in Tropical Streams“,Tropical Stream Ecology Dudgeon, D.: . Academic Press, 2008 — 107–146 bet. ISBN 978-0-12-088449-0. 
  23. ↑ Weisberger, Mindy «Dying Fish Revealed Congo Is World's Deepest River». livescience.com. LiveScience (2020-jıl 12-yanvar). 2020-jıl 14-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 14-yanvar.
  24. ↑ Norlander, Britt «Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future». Science World (2009-jıl 20-aprel). 2012-jıl 8-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  25. ↑ Freshwater Ecoregions of the World (2008).
  26. ↑ Freshwater Ecoregions of the World (2008).
  27. ↑ Norlander, Britt «Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future». Science World (2009-jıl 20-aprel). 2012-jıl 8-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  28. ↑ Kullander, S.O. (1998).
  29. ↑ Proudlove, G.. Subterranean fishes of the world. International Society for Subterranean Biology, 2006. ISBN 978-2-9527084-0-1. 
  30. ↑ Freshwater Ecoregions of the World (2008).
  31. ↑ Freshwater Ecoregions of the World (2008).
  32. ↑ Norlander, Britt «Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future». Science World (2009-jıl 20-aprel). 2012-jıl 8-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  33. ↑ Keith Diagne, L. Trichechus senegalensis, 2015-jıl, e.T22104A97168578, doi=10.2305,IUCN.UK.2015-4.RLTS.T22104A81904980
  34. ↑ Cooper, John E. and Hull, Gordon; Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials, p. 371 ISBN 9780128020395
  35. ↑ «World Bank Climate Change Knowledge Portal» (en). climateknowledgeportal.worldbank.org. Qaraldı: 2021-jıl 27-oktyabr.
  36. ↑ The World Bank Group «Climate Risk Country Profile - Congo, Democratic Republic» (2021). 2021-jıl 3-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  37. ↑ «Republic of Congo : Floods Flash Update n°1, 10 December 2019 - Congo» (en). ReliefWeb (2019-jıl 10-dekabr). Qaraldı: 2021-jıl 27-oktyabr.
  38. ↑ Brussels, Monument to Congo pionniers, 50th Jubileum Park.

Ulıwma hám keltirilgen derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  •  Cana, Frank Richardson (1911) "Congo" in Chisholm, Hugh Encyclopædia Britannica 6 (11shı ed.) Cambridge University Press 914–917 b 
  • Forbath, Peter. {{{title}}}. 
  • Jeal, Tim. {{{title}}}. 

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Kongo_(dárya)&oldid=215602» saytınan alınǵan