Kongo Demokratik Respublikası

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Armoiries de la République démocratique du Congo - 2006.png
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg
Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg

Kongo Demokratiyalıq Respublikası (Kongo Demokratiyalıq Respublikası ) paytaxtı — Kinshasa qalası.BMT aǵzası Kongo (Conqo), Kongo Demokratiyalıq Respublikası (République Démocratique du Conqo; 1971—97 jıllarda Zair Respublikası) — Oraylıq Afrikada jaylasqan mámleket. Maydanı 2345, 4 mıń km². Xalqı 65, 71 mln kisi (2012). Paytaxtı — Kinshasa qalası Basqarıw tárepten 11 wálayat (province) qa bólinedi.

Mámleket basqarıw sisteması[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. — respublika. Mámleket hám húkimet baslıǵı — prezident. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı húkimet hám Ótiw parlamenti tárepinen qabıl etiletuǵın dekret nızamlar arqalı prezident ámelge asıradı. Ijroiya hrkimiyatni da prezident ámelge asıradı ; ol húkimet aǵzaların tayınlaydı hám lawazımınan azat etedi.

Tábiyaatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. aymaǵı Arqa hám Qubla yarım sharlarning Ekvatorial hám subekvatorial regionlarınıń ernekler menen oralǵan Kongo botig'ida jaylasqan. Kongo botigining eń tómen (300-350 m) allyuvial tegislik bólegi mámlekettiń orayı hám batısında bolıp tabıladı. Jan. de bálentligi 700-1000 m den 1200-1300 m ge shekem bolǵan supasimon platolar bar. Shaba wálayatındaǵı Mitumba tawları (1889 m), Maniqa (1679 m) hám Kundelungu (1772 m) platolari keń tektonik botiklar menen bóleklengen. Arqa shegarası boylap bálentligi 2000-3000 m li tap ;ar jaylasqan. Eń bálent jayı — K. hám Uganda shegarası daǵı Ruvenzori tog'i (5109 m). Sunmagan vulkanlar bar. Kúshli jer silkiniwler bolıp turadı. Paydalı qazilmalardan mıs, kolbalt, rux, uran, qalay, temir, volfram hám marganets kóni, boksit, altın, gúmis, platina, almaz, nikel, molibden, kómir hám basqa qazib alınadı. Íqlımı mámleket arqaında (3° qalası k. menen 3° j. k. aralıǵı ) Ekvatorial, bárháma seryog'in, qublaında hám shet arqa de subekvatorial, jazı seryog'in, qishi qurǵaqlay, Kongo botig'i jáne onıń átirapındaǵı platolarda eń ıssı ay — marttıń ortasha temperaturası 24—28°, eń salqın ay — iyulning ortasha temperaturası 22— 25°. Shıǵısı hám qublası -shıǵısındaǵı tawlarda ıqlım salqınlaw. Shaba wálayatında temperatura iyulda 16°, oktyabrda 24°. Jıllıq jawın Ekvatorial mintakada 1700-1800 mm den 2000-2200 mm ge shekem, shıǵısındaǵı tawlarda 2500 mm hám odan kóbirek; shet qublaında 1000 -1200 mm, eń arqaında 1300-1500 mm.

Dáryaları kóp hám suwlı. Eń úlken dáryası — Kongo jáne onıń irmoqlari. Mámleket taptıń 9/10 bólegi Kongo dáryası háwizinde jaylasqan. Derlik hámme dáryalarında bosaǵa hám sarqıramalar bar, gidroenergiya resursları asa úlken. Dáryalardıń málim bólimleridagina keme qatnaydi. K. de Kivu, Teńgenika, Mveru, Tumba hám basqa kól bar. K. dıń arqa bóleginde podzollashgan laterit topıraq. Batpaqlasqan tuproklarda turaqlı jasıl Ekvatorial joqarı ıǵallıqdaǵı ormanlar bar. Qubla bóleginde hám eń shet arqaındaǵı kizil tuproklarda, tiykarınan, boyı bálent o'tli savannalar, dárya boyida bolsa galereyalı ormanlar ósedi. Qublası -arqa shetindegi qızıl -gúńgirt topıraqlı jerlerde japıraq to'kuvchi siyrek savanna ormanları bar. Sharkdagi tawlarda biyiklikke kóterilgen tárepke regionlar ózgerip, joqarı ıǵallıqdaǵı Ekvatorial ormanlardan bálent taw Ekvatorial otlaqlarına shekem almasınıp baradı. Ruvenzori tog'ida máńgi qar hám mızlıqlar bar. Ormanlarda qımbat bahalı aǵashlı qızıl, sarı, eben, limba, agba sıyaqlı terekler, maylı palma, kauchuk beretuǵın ósimlikler ósedi. Haywanot dúnyası júdá bay. Ormanlarda hár túrlı meshin, jalǵizaq ; savannalarda pıl, nosorog, buyvol, dikobrazn, taw eshki, zebra, jirafa, arıslan, qaplan, gepard, shaǵal, sirtlon, begemot (dárya hám kólda), qustıń hár qıylıları, krokodil, uwlı zatlı ilonlar, balıq hám shıbın-shirkeyler (setse shıbın, termitlar) kóp. Milliy baǵları — virunga, Garamba, Salonge, Kaxuzi-Biyego hám basqa

Xalqı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. de 300 den artıq qáwim hám elatlar : luba, Kongo, Ruanda, azonda, bangi, tva hám basqa bar. Xalıqtıń 30% ga jaqinı iri qalalarda jasaydı. Rásmiy til — fransuz tili; suaxili tilleri, sonıń menen birge, 20 dan kóbirek sóylesim bar. Xalıqtıń yarımına jaqinı jergilikli dinlerge, qalǵanları xristian dinine ıqtıqat etedi. Zárúrli qalaları : Lubumbashi, Mbuji-Mayi, Kisangani, Kananga, Bukavu, Likasi, Matadi, Kikvit.

Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Házirgi K. aymaǵında tómen paleolit dáwirine tiyisli mákan-jaylar hám tas qurallar tabılǵan (Kasai, Lualaba, Luapula dáryalarınıń joqarı aǵımı ). Evropalıqlar bulmanǵa keliwinen talay aldın Bakuba mámleketi húkim súrgen, ónermentshilik, sawda-satıq rawajlanǵan. Keyin Baluba, Lunda hám qalası k. onnan artıq mayda mámleketlikler ámeldegi bolǵan. Xalqı ańshılıq, balıqchilik, dıyxanshılıq, temir hám mıs kónini eritiw jumısları menen shuǵıllanıp kelgen. 15-ásir aqırında portug'allar (D. Kan ekspediciyası ) Kongo dáryası háwizine o'rnashib alıp, onı qul bazarına aylantırdı (15—19 -ásirler dawamında ondan 13 mln. den artıq qul Amerikaǵa alıp ketildi). Jergilikli xalıq kolonizatorlarǵa, jergilikli hámeldarlarǵa qarsı uzaq waqıt gúres alıp bardı (1890 -92, 1895-96, 1897-1900, 1901—07). 19 -ásir 70-jıllarında Belgiya patshası Leopold II hár túrlı focuslar menen úlken aymaqtı basıp oddi. Bul aymaq " Azat Kongo mámleketi" atı menen Leopold II múlkine aylantırildi (1885). 1908-jıl usı aymaq kompensatsiya ornına Belgiya ixtiyoriga berilgach, Belgiya Kongosı atı menen onıń koloniyasına aylandı. Hákimiyattı general-gubernator mekeme etdi. Qul sawdası hám ekspluataciyanıń kusheytiwi nátiyjesinde jergilikli xalıq azayıp ketti (1884-jıl 30 mln; 1915-jıl 15 mln.). Soǵan qaramay, mámlekette kolonizatorlarǵa qarsı háreket toqtamadı.

Birinshi jáhán urısı jıllarında hám urıstan keyin kolonizatorlar mámleket tábiyǵıy baylıqları (altın, almaz, mıs hám qalasık.) ni qazib alıp, tashib keta basladı. Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń kiripke mólsherlengen tarawları (kauchuk, kofe, kakao), taw kenshilik hám sanaattıń ximiya, azıq-túlik, toqımashılıq, qurılıs materi-allari sıyaqlı tarmaqları, transport hám energetika rawajlanıp bardı. Katanga, Leopoldvil, Kasai hám Kivu wálayatları tiykarǵı sanaat oraylarına aylandı. Iri qalalar qáddi kótere basladı.

Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Belgiya Kongosı AQSH hám Ullı Britaniyaǵa áskeriystrategik sheki onim (mıs, kalay, kobalt, rux, uran hám basqalar ) jetkezip beretuǵın derekke aylantırildi. Urıstan keyin 40 -, ásirese, 50-jıllarda miynetkeshlerdiń koloniya zulmiga qarsı háreketi keskin tús aldı. Af-rikaliklar kásiplik awqamları dúziw huqıqına eristiler (1946 ). Kóplegen mádeniy-aǵartıwshılıq sırtqılotlar to'zilib, olar keyin siyasiy partiyalarǵa aylandı. Bul partiyalar milliy azatlıq háreketin uyushtirib, Belgiya húkimetinen ǵárezsizlik beriwdi talap etdi. Aqır-aqıbetde, Belgiya bul talaptı qandırıwǵa májbúr boldı.

1960 -jıl 30 -iyunda ǵárezsiz K. Respublikası daǵaza etildi. Kongo milliy háreketi partiyası basshısı Patris Lumumba bas ministr, J. Kasavubu prezident lawazımın iyeledi. 1960 -jıl sentyabrde K. Respublikası BMTga qabıllandı. Respublika basshıları ortasındaǵı kelispewshilikler mámleket ǵárezsizligine rahna sola basladı. 1960 -jıl evropalıqlardı qorǵaw sıltawı menen K.ga Belgiya áskerleri bastırıp kirdi. Shabıwılchilarni daf qılıw ushın Lumumba soranıwı menen K.ga BMT armiyası kirgizildi. Lekin bul armiyanıń sustkashligi nátiyjesinde milliy húkimet húkimetten chetlatilib, patriot basshılar táqip etildi. Lumumba jırtqıshona óltirildi (1961-jıl yanvar ).patriotlar ǵárezsizlik gúresin toqtatmadilar. Olardıń qısıwı astında parlament shaqırılıp, S. Adula basshı jańa húkimet tuzildi (1961-jıl iyul). 1964-jıl K. Demokratiyalıq Respublikası dep daǵaza etildi. 1965-jıl 25-noyabrde húkimet armiya qolına ótti. Onıń bas komandiri general-leytenant S. S. Mobutu mámleket prezidenti dep daǵaza etildi. Parlament taǵı tarqatıldı, siyasiy partiya hám jámiyetlik shólkemleri iskerligi taqiklandi. Keyingi jıllarda ishki siyasiy jaǵday keskinlesdi. 1997-jıl mámleket awdarıspaǵı nátiyjesinde prezident Mobutu lawazımınan chetlatildi. Demokrat kúshler awqamınıń basshısı Loran-Dezire Qáwim húkimet tepasiga keldi. 2001-jıldan mámleket prezidenti — Jozef Qáwim. Milliy bayramı — 30 -iyun — Ǵárezsizlik kúni (1960 ).

Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. ozodligi háreketi, 1998-jıl dúzilgen; Demokratiya ushın Kongolıqlar awqamı, 1998-jıl sırtqıl etilgen; Revolyuciya xalıq háreketi, 1967-jılda tiykar salınǵan ; Demokratiya jáne social rawajlanıw birlespesi, 1982-jılda dúzilgen; Federalchilar hám ǵárezsiz respublikashılar birlespesi, 1990 -jılda dúzilgen. K. miynetkeshler milliy birlespesi, birlesken kásiplik awqam orayı, 1967-jılda tiykar salınǵan.

Xojalıǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. — kán hám reńli metallurgiya sanaatı rawajlanǵan agrar mámleket. Xojalıǵı sırtqı bazar ushın mineral hám awıl xojalıǵı sheki onimsi óndiriske mólsherlengen. Jalpı ishki ónimde awıl hám orman xojalıǵınıń úlesi 31, 4%, taw kenshilik sanaatı úlesi 26, 9%, sawda hám xizmet kórsetiw úlesi 33, 9%.

Sanaatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 13% sanaatda bánt. Shaba wálayatında mıs, marganets, Kipushida rux, Lualaba dáryası hám Teńgenika kuli ara -lig'ida qalay, Arqa-shıǵısda altın, Chikapa hám Kasai dáryaları háwizinde almaz qazib shiǵarıladı. Eń iri GESlar Epkin, Kongodıń tómen aǵımında 300 mıń kvt li GES qurılǵan. Reńli metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, cement, ximiya, ormanshılıq, aǵash tilish, kemasozlik, toqımashılıq, tigiwshilik, ko'npoyabzal, qant-qumsheker sanaatı kárxanaları hám de may, pivo, un zavodları, temeki fabrikaları, Matadi, Kinshasada kemasozlik hám keme remontlaw kárxanaları, Mvandada neftni qayta islew zavodı bar. Tiykarǵı sanaat orayları : Kinshasa, Lumumbashi.

Awıl xojalıǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 76% awıl xojalıǵında bánt. Iri plantatsiya hám sharbashılıq xojalıqları menen birge yarım natural mayda dıyxan xojalıqları bar. Iri xojalıqlar jetiwtirgen ónim (palma mayı, kakao, geveya, kauchuk, kofe, shay hám basqalar ) kirip etiledi. Ishki mútajlikler ushın maniok, banan, palız eginleri, salı, mákke, sizal, tarı, qumshekerqamish, paxta, batat egiledi. Qaramal, cho'chqa, eshki, qoy boqiladi, balıq ovlanadi. Orman baylıqlarınan jetkilikli paydalanilmaydi. Kirip ushın qımbat bahalı aǵash tayarlanadı. May alıw ushın jabayı palma mıywesi teriledi. Ulıwma, awıl xojalıǵı ishki mútajlikti qandirmaydi. K. de 16 mıń km ishki suw jolı, 5, 4 mıń km temir jol, 154 mıń km avtomobil jolı bar. Teńiz portları : Matadi hám Boma. Kinshasa hám Lubumbashida xalıq aralıq aeroport bar.

Mineral sheki onim kirip buyımlarınıń 80% ini sırtqıl etedi. Shetke mıs, kobalt, rux, qalay, altın, almaz, palma moyi hám yong'og'i, kofe, shay, kauchuk, aǵash shıǵaradı. Shetten mashina -úskeneler, metall buyımlar, dári-dárman, transport quralları, azıq-túlik, gezleme, janar may keltiredi. K., tiykarınan, Belgiya, Lyuksemburg, AQSH, Italiya, Germaniya, Fransiya, Ullı Britaniya menen sawda etedi. Pul birligi — K. franki.

Medicinalıq xızmeti[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. de juqpalı kesellikler keń tarqalǵan. 1990 -jıllardıń baslarında 4324 emlewxana, sonday-aq, 402 ulıwma emlewxana, 300 den artıq tuwıw uyi, 500 den kóbirek dispanser, 12 medicina orayı, 19 klinika, 5 tuberkulyoz hám 3 psixik nawqaslar emlewxanası, 28 leprozoriy (moxovxona) bolǵan. Olarda 2143 vrach, 20 mıń medicinalıq miyirbiyke hám akusherka isledi. vrachlar Kinshasa, Lubumbashi, Kisangani universitetlerinde, orta medicinalıq xızmetkerler Kinshasadagi medicina bilim jurtında tayarlanadı.

Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

1968-jıldan 6 jasqa deyingi balalar ushın baslanǵısh hám orta bilim beriwdiń 1-tekshesi biypul. Sabaqlar fransuz tilinde; baslanǵısh mektepte jergilikli tillerden paydalanıladı. Baslanǵısh mektep — 6 jıllıq, orta mektep — 6 jıllıq. Mámleket mekteplerinen tısqarı jeke mektepler de bar. K. de 19 mámleket, 70 jeke texnikum, 14 ped. bilim jurtı bolıp, olarda oqıw múddeti — 3—4 jıl Joqarı oqıw orınları : Kinshasa universiteti (1954), Kisangani universiteti (1963), Lubumbashi universiteti (1955), Elegant kórkem óner akademiyası, Jeńgembidagi agronomiya pánleri institutı hám Kinshasadagi pedagogika institutı, sonıń menen birge, ayırım texnikumlarning 5 jıl oqıtılatuǵın birpara fakultetleri de joqarı maǵlıwmat beredi. Ilimiy mákemeleri: Kinshasada — Oraylıq Afrika ilimiy izertlew institutı (1975), Tropik medicina institutı (1899 ), Kongo geogr. institutı (1949 ), Atom energiyası oraylıq komissarligi (1959 ), geol. izertlewleri byurosi, Lubumbashida K. tariyx jámiyeti (1974) bar. Kitapxanaları : Kinshasa milliy universitetiniń oraylıq kitapxanası (1954), Lumumbashi universitetiniń kitapxanası (1955), Kisangani universitetiniń kitapxanası, Kinshasadagi xalıq kitapxanası (1932), Kinshasadagi arxiv (1949 ).

Baspasózi, radioeshittirishi hám teleko'rsatuvi. K. de 50 den artıq gaz. hám jurnal baspa etiledi. Eń áhmiyetlileri: " Boyoma" (kúndelik gaz.), " Mjumbe" (kúndelik gaz., 1963-jıldan), " Potansye" (" Múmkinshilik", fransuz tilindegi kúndelik gaz., 1982-jıldan ), " Elima" (fransuz tilindegi kúndelik gaz., 1928-jıldan ) hám basqa K. baspasóz agentligi húkimet informaciya mákemesi bolıp, 1957-jıl sırtqıl etilgen. Radio hám televidenie húkimetke karashli. Iri qalalarda 9 radiostansiya hám paytaxtda telestansiya bar.

Ádebiyatı fransuz tilinde hám jergilikli luba, lingala, kikongo hám basqa tillerde rawajlanıp barayotir. K. xalqi qáddi. hám bay folklor dástúrlerinege iye. Xalıq awızsha ijodi úlgilerin jazıp alıw hám baspa etiw 19 -ásir aqırınan baslandı. Belgiyalıq shaqırıqkorlar xristian dinin targ'ib qılıw maqsetinde jergilikli tillerde gaz. hám mektepler ushın sabaqlıqlar baspa etdi. Bul milliy ádebiyattıń qáliplesiwine járdem berdi. Jas K. ádebiyatı, tiykarınan, kolonizatorlar hám shirkew qadaǵalawı astında rawajlandi. Ayırım jazıwchilargina milliy mustakillik ushın gúreske chorlovchi dóretpeler jarata aldı (P. Kabongo qosıqları hám A. R. Balambaning " Qara hayaldıń evolyusiyasi máselesi" dóretpeleri hám basqalar ). 1920—50 jıllar K. ádebiyatında diniy poeziya úlken orın tutdi. Bul ádebiyattıń ayırım wákilleri (A. Isambu, O. Ngongo) kolonizatorlikti fosh etiwshi dóretpeler yezdi. Mámleket ǵárezsizligi daǵaza etiliwi Ramazan yaki Qurban hayttan aldıńǵı kúninde P. Lumumba hám basqalardıń haqıyqıy milliy azatlıq ushın gúreske chorlovchi siyasiy tema daǵı qosıqları bosildi.

Nasrda folklor hám etikalıq -diniy tema daǵı gúrrińnavislik salmaqlı orın tutadı. " Babalarimiz", " Jım-jırt jang", " Muhabbat jeńisi" (D. Mutombo), " Aq adam kelgennen keyin... " (A. R. Bokvango), " Kúnde Kalumbi — Afrika qızi" (F. Edm) qıssaları, " Negrlar turmısı saqnalari" gúrrińler kompleksi K. ádebiyatınıń iri úlgileri bolıp tabıladı. Keyingi jıllarda dramaturgiya rawaj taptı. A. Monjita, Bondekve, J. Dizazi pyesalari dańq shıǵardı. Ngal Mbvil a Mpangning " Jambatist viko" hám " Ǵabırıs" romanları Afrikalıq oqımıslı adamlardıń xalıq menen óz-ara munasábetleri mashqalasına arnalǵan. Tiunamo-vumbaning gúrrińleri, Batukezanga Zamenganing qıssalarında social máseleler kóterilgen.

Arxitektorlıǵı hám suwretleytuǵın kórkem óneri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shaba wálayatı hám basqa orınlarda taw jar taslarına o'yib islengen súwretlerde adamlar, jonivorlar hám ósimlikler suwretlengen, olar neolit dáwirine tiyisli dep shama etiledi. Kóplegen Afrika mámleketleridegi sıyaqlı K. de da úyler shertek diywallı, geyde loydan kvadrat yamasa sheńber etip salınǵan hám ústi topan, pishen, shat menen jabılǵan. Dárya boyida jasawshı balıqchilarning úyleri qazıqlar ústine qurılǵan. 19 -ásir aqırı hám 20 -ásir baslarınan Kinshasa, Boma, Mbandaka, Likasi, Kisongaki, Lubumbashi hám basqa qalalarda kóp qabatlı úyler tropik ıqlımǵa iykemlestirip qurıldı. Keyingi jıllarda metall konstruksiyalardan hám basqa jańa qurılıs materiallarınan paydalanila basladı. Qala shetlerine birdey kórinistegi aǵashtan islengen waqıtsha jaysimon úyler qalashtirib taslanǵan.

Xalıq kórkem ónerinde aǵash háykelsheler islew keń súwret bolǵan. Naǵıslı aǵash nıqaplar islewge áhmiyet beriledi. Bul nıqaplarda túrme-túr keyip (tınıshsızlanıw, ǵázep, quwanısh hám basqalar ) ańlatpalanadı. Koloniya basqarıw princpıı jıllarında K. músinshiliginde evropalıq ustalarǵa eliklew háwij aldı. 1940 -jıllardıń aqırına kelip dáske súwretshiligi payda boldı : A. Montita tábiyat kórinisi, A. Kiabelua portret dóretpeleri jarattı. Bir gruppa súwretshiler rangdor bezew kompozitsiyalari ústinde jumıs alıp bardı. Kinshasada arxitektorlıq institutı hám Plastik kórkem óneri institutı isleydi.

Aǵash hám ılaydan islengen ıdıs ıdıslar tayarlaw, palma tolasidan rangdor shúberek, sebet, shıpta toqıw taraqqiy etken. Adam túsindegi asbap ásbapları, naǵıs oyıwshılıq usılındaǵı mebel, kósher ayqulaq hám túrli ásbaplar soǵıw háwij alǵan. Ónermentshilik rawajlanǵan. Músinshilik hám súwretshilik ayriqsha tárzde endigina rawajlana basladı.

Muzıkası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

K. aymaǵında Baluba, Bushong, Kongo, Lunda hám basqa mámleketlikler sırtqıl tabıwınan aldın bakongo, mongo, balengola, lokele, bangala, bateke, baluba hám basqa xalıqlardıń professional muzıka mádeniyatı qáliplesip, rawajlana baslaǵan. Muzıka dástúrleri qanshelli túrme-túr bolmaydıin, bantu hám pigmeylarning muzıkalıq mádeniyatı bólek ajralıp turadı. Xalıq bayramlarında qatnasqan baqsı shayırlar jolbasshılardıń qaharmanlıǵı hám donoligini maqtaw etken.

K. orkestri ngoma, ikonko, júzimu, lokuka naqıralarınan, lira, arfa, sitra, truba, fleyta, burgu hám basqa asbaplardan ibarat. Naqıradan túrli xabarlar beriwde paydalanıladı, sonıń menen birge, ol qosıqshı hám ayaq oyınshı hayal-qızlarǵa jo'r boladı. " Naqıra tili" ga jaslıqtan uyretiledi. Milliy namalardı gitara, saksofon hám basqa Evropa ásbapları menen birge atqarıw etken professional orkestrlar K. de gitara usılı dep atalǵan. Miynet processleri (balıq tutıw, eskek esiw, dıyxanshılıq jumısları ) waqtında qosıq búydew hám oyın túsiw ádet bolǵan. Ataqlı qosıqshıları : Lvambo Makiadi, Tabu Ley, Abeti Masikinl, Mpongo Lav hám basqa 1968-jıl Kinshasada Milliy muzıka hám teatr kórkem óneri akademiyası sırtqıl tapqan. Professional kadrlar Milliy kórkem óner institutında tayarlanadı.

Teatr kórkem óneri xalıq úrp-ádetleri hám bayramları tiykarında áyyemginen rawajlanıp kelgen. Ekinshi jáhán urısınan keyin Evropa mádeniyatı tásirinde daslep háweskerler to'garagi, keyin dramaturgiya payda boldı. Súwretshi hám dramaturg A. Monjita Leopoldvilda K. folklori ligası truppasi — " Lifoko" ni tuzdi. Truppa 1960 -jıl ortalarına shekem saqnalastırılǵan ertaqlar hám turmıs syujetlari tiykarında tamasha kórsetken.

Ǵárezsizlik jıllarında háweskerler teatrlari jáne de rawajlandi. Olar repertuaridagi " Ngongo Lyutete" (D. Balamba), " Uganda miynetkeshleri" (M. Andren), " Ngombe" (A. Monjita) hám basqa pyesalarda tariyxıy, tárbiyalıq hám diniy tema daǵı waqıyalar sawlelengen.

Jańa sırtqıl etilgen " On ikkilar teatri" de qoyılǵan " Optimist", " Saylaw siri" hám basqa pyesalarda social qarama-qarsılıqlar, ótken zaman sarqitlari sın pikir etilgen. 1969 -jıl Kinshasada milliy teatr truppasi tuzildi. Bul truppaning " Jayranlar otilmasin", " Qara masih yamasa Simon Kimbangu" spektakllarında átirap ortalıqtı qorǵaw máseleleri kóterilgen, kolonizatorlik tiykarları fosh etilgen. Bul truppa professional teatr — Milliy teatr kompaniyasına aylantırildi, onıń janında 2 truppa: milliy balet hám drama truppalari bar. Olardıń jumıslarında Afrikaǵa tán koloritni saqlaw menen birge zor ańlatpalı ijroga bólek itibar beriledi. B. B. Dadyening " Mırza Tog'oNini", G. Oyono-Mbianing " Taǵı bir eskertiw" pyesalari, Molyer hám Gogol dóretpeleri buǵan mısal bóle aladı. K. de milliy kinematografiya endigina rawajlana basladı[1].

Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Xv-XvI ásirlerde házirgi Kongo aymaqlarında Teke,Laongo mámleketleri bolǵan.1875 jılda fransuzlar koloniyaǵa aylantıra basladı.1891 jılda Fransuz Kongosi dúzildi.1910 jılda Fransuz Ekvatorial Afrikası dúzilgen waqıtta koloniya aymaǵı ekige bolındı -Gabon (garbiy bólim) hám Kongo (sharqiy bólim). Kongo 1960 jılda mustaqillikka eristi.

Geografiyası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Paydalı qazilmalari[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Haywanat álemi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Aymaqlıq bóliniwi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń 2005-yilgi konstitusiyasida 26 provinsiyaga bólinedi. Házirde mámlekette 26 provinsiya bar. Avallari 11 wálayat bolǵan.

Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg

Tiykarǵı qalalar[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Derekler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

  1. O'zME. Birinshi bet. Tashkent, 2000-yil