Ku'nxoja

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew

Ku'nxoja İbrayım ulı - qaraqalpaqlardın' Xorezmge kelip qonıslang'annan keyingi birinshi shayırı, baqsısı, xalıq ma'pin jırlawshı klassik shayırı bolıp tabıladı. Kunxojanın' o'mirbayanı haqqındag'ı mag'lıwmatlar onın' "Jarımadım", "Jaylawım" qosıqlarında beriledi. Shayırdın' jasag'an Qaraqalpaqstanın' arqa ta'repi, Taxtako'pir rayonı aymag'ı Aral ten'izinin' boyları, Teris to'be, Uzın qayır, Erjan ataw, Toqtas Mantıq boylarında bolg'an.

Sawat ashiwi[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Kunxoja da'slep Moynaqta, Jan'adarya boyındag'ı mektep-meshitte oqıp sawat ashıp son' Qaraqum iyshan mediresesinde o'z bilimin jetistiredi. Medresede ol diniy bilimler menen qatar ta'biyattı, du'nyauıy ilimler menende shug'ıllanadı. Ja'ne de Xoja Axmet Yassawiy, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpi Allayar, Nawayı, Fizuliy, Bedil, Maqtumqulı miynetleri menende tanısadı. Kunxoja jetilik ha'm joqshılıqqa qaramastan medresede oqıwın dawam etip onı pitkeredi. Keyin o'zinin' awılında ustazlıq etip balalardı oqıtadı, mektep sho'lkemlestiredi. O'zi baqsıshılıqtı ha'm qıssaxanlıqtı uyrenedi, xalıq aldında ko'rkem shıg'armalardı oqıp ha'm duwtar menen berip ju'redi. Duwtardı da jaqsı shertetug'ın sazende boladı.

Xiywa xanlig'i da'wiri[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Tariyxıy mag'lıwmatlar boyınsha Madreyim Muxammed Raxim xan 1810-1825 jıllarda, Allaqulı xan 1835-1842 jıllarda, Mademin Muxammed Amin xan 1845-1855 jıllarda Xiywag'a xanlıq etken. Shayır usı xanlardın' ba'rinde ko'rgen. Kunxoja o'mir su'rgen jıllarda qaraqalpaq xalqı siyasiy, ma'deniy, ekonomikalıq jaqtan awır jag'daylarda jasadı. Ku'nxoja Aydos biy, Ernazar biy baslag'an xalıq azatlıq ko'terislerdin' ba'rinin' de qatnasıwshı ha'm birden-bir ideologı bolg'an. Ko'terilis jen'iliske ushrag'anda shayır "Kel, kel, Xoja o'zine kel!", "Aydos biy keshti a'lemnene... Xojam, sag'an ne boldı?!" sıyaqlı shıg'armaların jazdı ha'm xalıqtın' ruwxın ko'terdi. Kunxojanın' 1855-1856 jıllardag'ı Ernazar alako'z baslag'an xalıq azatlıq ko'terilislerin belsendilerinen biri bolg'anlıg'ın Berdaq shayırda bılay tastıyıqlaydı "Ernazardın' zamanında Kunxoja o'tti".

Diniy ko'z-qaraslari[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Ku'nxoja o'zinen burıng'ı o'tken alım, ulama, shayır adamlardı ju'da' qa'dirlegen, olardı zıyarat etip turg'an. Ma'selen Xoja Axmet Yassawiy ha'm Ha'kim ata-Sulayman Baqırg'aniy a'wliyelerine barıp zıyarat etken, olardın' shıg'armaların qa'sterlep u'yrengen. Ku'nxoja mudamı allag'a sıyınıp jasag'an. İslam dini boyınsha ko'p na'rselerdi bilgen ulama adam bolg'an.

Qazaqstandag'i miynetleri[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Kunxoja qazaq xalqının' arasına barıp Aqto'be a'trapındag'ı awıllarda mektep ashıp qazaq balaların oqıtqan, qazaq xalqı arasında ag'artıwshılıq jumısların alıp barg'an. Qazaq xalqı Ku'nxojanı teren' hu'rmetlegen. Ku'nxoja Xorezmde, turkmen xalqı arasında qızıl orda xalqı arasında bolıp ko'p jerlerdi, ellerdi ko'redi, ilim uyretiwge ayrıqsha kewil bo'ledi. Qazaq xalqının' klassik shayırı Sherniyaz Jarılg'as ulı menen tu'sedi. Quderi aqın menen de aytısadı.

Do'retiwshiligi[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Xiywanın' xanı Mademin xan shayır, sazende, baqsı qıssaxan adamlardı jıynap talantlılardı sınaqtan o'tkeredi. Xan saltanatın maqtatıw ushın jumıs sho'lkemlestiredi. Usıg'an Ku'nxojada shaqırtıladı. Sonda ol o'zinin' belgili "Umıtpaspan", "Tu'ye ekensen'" qosıqların do'retedi. "Tu'ye ekensen'" qosıg'ın jazıwda Sherniyaz aqınnın' shıg'armalarınan u'lgi aladı.

1873-jıl orıslardın' eldi g'a'rezli etip bag'ındırıwı 75 jasar shayırg'a da qattı ta'sir etedi. Ku'nxoja zaman qıyınshılıqlarınan qısılıw, awır azap shegiwler haqqında bir qansha qosıqların jazıp bunda ba'ri xanlıq, patshalıq basqarıw sistemasınan ekenligin ug'ındıradı. Ulıwma Ku'nxoja qaraqalpaq xalqının' tariyxı, ma'deniyatı ushın a'hmiyetke bahalı miyraslardı do'retti.

Ku'nxoja shıg'armaları:

Basqa Qaraqalpaq shayirlari[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Berdaq G'arg'abay uli
A'jiniyaz Qosibay uli