Kontentke ótiw

Kumanlar

Wikipedia — erkin enciklopediya
Kumanlar

Evraziyadapı Kuman-Qıpshaq awqamı, Úlgi:C. 1200
Eń kóp tarqalǵan aymaqları
Kumaniya
Tilleri
Kuman tili
Dini
Táńirshilik, biraq keyinirek xristianlıq hám Islam
Etnikalıq toparları
qıpshaqlar, pechenegler, tatarlar, manavlar, Bolgariya túrkleri, bashqurtlar, noǵaylar, qazaqlar, qumıqlar[1]

Kumanlar[lower-alpha 1][3][4] — Oraylıq Aziyadan kelgen, kuman tilinde sóyleytuǵın Kuman–Qıpshaq konfederaciyasınıń batıs tarmaǵın quraǵan túrkiy[3][5][6][7] kóshpeli xalıq bolǵan. Olar Rus jılnamalarında «Poloveclar» (Polovcy), Batıs dereklerinde «Kumanlar», al Shıǵıs dereklerinde «Qıpshaqlar» dep ataladı[8].

Pechenegler menen tuwısqan bolıp[9], olar Qara teńizdiń arqasında hám Volga dáryası boylap Kumania dep atalatuǵın aymaqta jasaǵan. Bul jerden Kuman-Qıpshaqlar Kavkaz hám Xorezmshaxlar mámleketiniń siyasatına aralasqan[10]: 7 . Kumanlar Evraziya dalasınıń qorqınıshlı hám kúshli kóshpeli sawashshıları bolǵan hám orta ásirlerdegi Balkanlarǵa turaqlı tásir kórsetken[11]: 116 [12]. Olar sanı jaǵınan kóp, mádeniy jaqtan jetilgen hám áskeriy jaqtan qúdiretli bolǵan[13]: 13 .

Kópshiligi aqırında Qara teńizdiń batısına ornalasıp, Kiev Rusı, Galiciya-Volın knyazligi, Altın Orda xanlıǵı, Ekinshi Bolgar patshalıǵı, Serbiya korolligi, Vengriya korolligi, Moldaviya, Gruziya korolligi, Vizantiya imperiyası, Nikeya imperiyası, Latın imperiyası hám Valaxiya siyasatına tásir kórsetken. Kuman migrantları bul mámleketlerdiń joqarı klasına (elitasına) sińisip ketti[14]: 281 . Kumanlar Ekinshi Bolgar patshalıǵınıń qurılıwında áhmiyetli rol oynadı[10][15]: 50 . Kuman hám qıpshaq qáwimleri siyasiy jaqtan birlesip, Kuman-Qıpshaq konfederaciyasın quradı[13]: 7 .

1237-jılı Monǵollardıń Kiyev Rusına basqınshılıǵınan keyin, kóp ǵana kumanlar panalaw ushın Vengriya korolligine ketti, sebebi olardıń kópshiligi ótken on jıllıqlarda sol jerge jaylasıp úlgergen edi. Kumanlar, sonday-aq, Ekinshi Bolgar patshalıǵı, Vizantiya imperiyası, Latın imperiyası hám Nikeya imperiyasınıń Anatoliya aymaǵında áhmiyetli rol oynadı[10]: 2 [14]: 283 [16][17].

Kuman tili ayırım orta ásir hújjetlerinde belgilengen hám ol dáslepki túrkiy tillerdiń ishinde eń jaqsı úyrenilgeni bolıp tabıladı[7]: 186 . «Kodeks Kumanikus» katolik missionerlerine kumanlar menen baylanıs jasawǵa járdem beriw ushın jazılǵan lingvistikalıq qollanba bolǵan.

Atamaları hám etimologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kuman

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

«Kuman» ataması áyyemgi Rim tekstlerinde qala yamasa dárwaza atı retinde ushırasadı. Rimli naturfilosof Úlken Pliniy (b.e. I ásirinde jasaǵan) «Kavkaz dárwazaların» (Dárbent yamasa Darial buǵazı) táriyplegende «onnan arǵı táreptegi san-sanaqsız qáwimlerdiń ótiwine tosqınlıq qılıw maqsetinde qurılǵan Kumaniya atlı qala» haqqında aytıp ótedi[18]. Grek filosofı Strabon (b.e. 24-jılı qaytıs bolǵan) Darial buǵazın (Iberiya dárwazaları yamasa Kavkaz dárwazaları dep te ataladı) Porta Caucasica hám Porta Cumana dep ataǵan[19].

Kuman endoniminiń (óz atamasınıń) dáslepki mánisi belgisiz. Sonday-aq, belgili bir atamanıń tek kumanlarǵa ma ya kumanlar menen birge qıpshaqlarǵa da tiyisli me ekenligi kóbinese anıq emes, sebebi bul eki qáwim kóbinese qatar jasaǵan[10]: 6 .

Basqa túrkiy tilli xalıqlardıń kópshiligi (sonday-aq, musılman derekleriniń kóbi) kumanlardı «Qıpshaqlardıń» hár túrli variantları menen ataǵan, al armyanlar olardı «Xartesknn» dep ataǵan. «Kuman» ataması, tiykarınan, Vizantiya avtorları (hám ayırım arab derekleri) tárepinen qollanılǵan, al Rus jılnamalarında bolsa «Polovcı» ataması basım bolǵan[20].

Túrkiy tillerinde qu, qun, qūn, quman yamasa qoman sózleri «reńi aqshıl, sarǵısh, qaymaq reń», «ashıq sarı» yamasa «sarǵısh-boz» degen mánini bildiredi[21]: 51 [22]. Ádette, bul atama kumanlardıń shash reńine baylanıslı dep esaplansa da, belgili tyurkolog Imre Baski onıń basqa da kelip shıǵıw mánileri bolıwı múmkinligin usınıs etedi:

  • kumanlardıń atlarınıń reńi (yaǵnıy axalteke sıyaqlı Oraylıq Aziya tuqımlarında ushırasatuǵın aqshıl-sarǵısh reńler);
  • quman (qumǵan) dep atalatuǵın dástúriy suw ıdısı; yamasa
  • túrkiy tildegi «kúsh» yamasa «quwat» mánisindegi sóz[23].

Vengrlardıń kumanlar ushın qollaǵan sırttan berilgen ataması — Kun, Kunok — jılnamalarda Cunus, Cuni retinde payda bolǵanın hám onıń pechenegler yamasa oǵuzlar sıyaqlı burınǵı kóshpelilerge de qollanılǵanin baqlaǵan Dyord Dyoffi, Kun atamasınıń Qun sózinen emes, bálki, Xun (ǵun) sózinen kelip shıqqanın alǵa súredi. Biraq Ishtvan Vashari Dyoffidiń bul gipotezasın biykar etip, «kumanlardıń vengrshe ataması olardıń óz atamalarınıń birinen, yaǵnıy Qun sózinen kelip shıǵıwı kerek» dep esaplaydı. Ipatyev jılnaması qoljazbasında belgili bir adam Kuman dep atalsa, onıń menen sáykes keletuǵın Lavrentyev qoljazbasında ol Kun dep ataladı[10]: 5 .

Kumania

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kumanlar óz aymaqlarında ústemlikti joǵaltqannan keyin de, adamlar bul aymaqtı elege shekem Kumaniya dep atap kelgen. Marokkolı sayaxatshı Ibn Battuta (1304 — shama menen, 1369) Kumaniya haqqında: «Bul tússiz dawan jasıl hám ot-shópli bolıp, onda terekler de, biyik yamasa tómen tóbelshikler de joq... bul shólistanda arba menen sayaxat qılıwdan basqa jol joq» degen. Parsı tariyxshısı Hamdolla Mustaufiy (1281–1349) Kumaniyanıń klimatı suwıq, onıń ájayıp jaylawları hám kóp sanlı qaramal hám atları bar ekenin jazǵan[7]: 40 . XIV ásirdegi ser Djon Mandevilldiń «Sayaxatları»nda Kumaniya haqqında mınaday delingen:

ol dúnyadaǵı eń úlken patshalıqlardıń biri, biraq onıń barlıq jerinde de adamlar jasamaydı. Sebebi onıń bir bóleginde sonshelli suwıq, adamlar onda jasay almaydı; al basqa bir bóleginde sonshelli ıssı, adamlar oǵan shıday almaydı... Kumaniyanıń bas qalası Sarak (Saraj) dep ataladı, ol Hindistanǵa baratuǵın úsh joldıń biri. Biraq bul jol menen adamlar tek qısta ǵana úlken topar bolıp óte aladı. Bul ótiw ornın adamlar Dárbent dep ataydı. Ekinshi jol bolsa Túrkistan qalasınan Parsı mámleketi arqalı ótedi hám bul jol shólistan arqalı kóp kúnlik sayaxattı talap etedi. Úshinshi jol Kumaniyadan kelip, keyin Úlken teńiz hám Abxaziya patshalıǵı arqalı ótedi... Sodan keyin Mısrda qullıqta bolǵan kumaniyalılar ózleriniń úlken kúshke iye ekenin sezip, óz aralarınan sultan sayladı hám ol ózin Meleksalan dep atadı. Onıń dáwirinde Franciya patshalarınıń biri Áwliye Lyudovik bul elge kirip keldi hám onıń menen urıstı; [sultan] onı qolǵa alıp, túrmege tasladı; bul [sultan] óz xızmetshileri tárepinen óltirildi. Soń olar Timpieman dep atalǵan basqa bir adamdı sultan etip sayladı hám ol Áwliye Lyudovikti belgili bir tólem esesine túrmeden azat etti. Sonnan keyin usı kumaniyalılardıń biri Kaxas sultan bolıw ushın Timpiemandı óltirip, taxtqa otırdı hám ózin Melekmenes dep atadı.[24]

Eskertiwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Hár túrli tillerde:

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Williams, Brian G.. The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation. Brill, 2001 — 42–43 bet. ISBN 90-04-12122-6. 
  2. ↑ «Kumanowie» (pl). encyklopedia.pwn.pl. Wydawnictwo Naukowe PWN. Qaraldı: 2025-jıl 8-avgust.
  3. 1 2 Úlgi:EI3
  4. ↑ GÖKBEL, Ahmet. "Cuman/Kipchak Turks in the Pre-Ottoman Balkans". Journal of Universal History Studies. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1288641.
  5. ↑ Robert Lee Wolff: "The 'Second Bulgarian Empire'. Its Origin and History to 1204". Speculum, Volume 24, Issue 2 (April 1949), 179. "Thereafter, the influx of Pechenegs and Cumans turned Bulgaria into a battleground between Byzantium and these Turkish tribes ..."
  6. ↑ Bartusis, Mark C.. The Late Byzantine Army: Arms and Society, 1204–1453. University of Pennsylvania Press, 1997 — 26–27 bet. ISBN 978-0-8122-1620-2. 
  7. 1 2 3 Spinei, Victor. The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century. Brill, 2009. ISBN 978-90-04-17536-5. 
  8. ↑ «Polovtsy». Encyclopedia.com (2023-jıl 31-may).
  9. ↑ «Cumans». Encyclopediaofukraine.com. 2011-jıl 5-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2011-jıl 13-aprel.
  10. 1 2 3 4 5 Vásáry, István. Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365. Cambridge University Press, 2005. ISBN 978-0-5218-3756-9. 
  11. ↑ Bartlett, W. B.. The Mongols: From Genghis Khan to Tamerlane. Amberley Publishing Limited, 2012. ISBN 978-1-4456-0791-7. 
  12. ↑ Prawdin, Michael. The Mongol Empire: Its Rise and Legacy. Transaction Publishers, 1940 — 212–15 bet. ISBN 978-1-4128-2897-0. 
  13. 1 2 Nicolle, David; Shpakovsky, Victor. Kalka River 1223: Genghiz Khan's Mongols Invade Russia. Osprey Publishing, 2001. ISBN 978-1-84176-233-3. 
  14. 1 2 The Cambridge History of Early Inner Asia, Volume 1. Cambridge University Press, 1990. ISBN 978-0-5212-4304-9. 
  15. ↑ Grumeza, Ion. The Roots of Balkanization: Eastern Europe C.E. 500–1500. University Press of America, 4 August 2010. ISBN 978-0-7618-5135-6. 
  16. ↑ Golev, Konstantin (2018). "The Bulgarophilia of the Cumans in the Times of the First Asenids of Bulgaria.". Golden Horde Review 6 (3): 455. doi:10.22378/2313-6197.2018-6-3.452-471.
  17. ↑ «Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians». Goliath.ecnext.com. 2010-jıl 24-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 1-mart.
  18. ↑ Pliny the Elder, The Natural History of Pliny Volume 2 2016-01-08 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., p. 21.
  19. ↑ Úlgi:EB1911
  20. ↑ Ostrowski, Donald. Portraits of Medieval Eastern Europe, 900-1400, Christian Raffensperger, Abingdon, Oxon, 2018 — 62 bet. ISBN 978-1-315-20417-8. OCLC 994543451. 
  21. ↑ Boĭkova, Elena Vladimirovna; Rybakov, R. B.. Kinship in the Altaic World. Otto Harrassowitz Verlag, 2006. ISBN 978-3-4470-5416-4. 
  22. ↑ Nomads in the Sedentary World. Psychology Press, 2001 — 44 bet. ISBN 978-0-7007-1370-7. 
  23. ↑ Imre Baski, "On the ethnic names of the Cumans of Hungary", Kinship in the Altaic World: Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference, Moscow 10–15 July 2005 (eds Elena V. Boikova, Rosislav B. Rybakov) Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, pp. 48, 52.
  24. ↑ John Mandeville, The Travels of Sir John Mandeville, ch 6., 27

Ádebiyatlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Kristó, Gyula; Makk, Ferenc. Az Árpád-ház uralkodói [Rulers of the House of Árpád] (hu). I.P.C. Könyvek, 1996. ISBN 963-7930-97-3. 
  • Rapp, Stephen H. (1997). Imagining History at the Crossroads: Persia, Byzantium, and the Architects of the Written Georgian Past (Ph.D. dissertation). OCLC 41881042. {{cite thesis}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  • Sinor, Denis. The Cambridge History of Early Inner Asia, 1990. 
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Kumanlar&oldid=215692» saytınan alınǵan