Logopediya

Logopediya (grekshe logos — «ilim», grekshe paideia — «tárbiyalaw, oqıtıw») — pedogogika páni bólimi; sóylewdegi kemshilikler (tutlıǵıw, til rawajlanbaǵanlıǵı, oqıw hám jazıwdaǵı kemshilikler hám basqalar) sebepleri, olardıń aldın alıw, dúzetiw jolların hámde sóylew iskerliginiń buzılıw mexanizmleri, belgilerin arnawlı tálim hám tárbiya tiykarında úyrenedi.

Tariyxı

Sóylewdegi kemshiliklerdi dúzetiw máseleleri dáslep XVII ásirde Evropa mámleketlerinde surdopedagogikaǵa tiyisli ilimiy miynetlerde aytıla baslanǵan. XIX ásirdiń 2-yarımınan bul tarawǵa ǵárezsiz túrde, biraq medicinalıq kózqarastan jantasıldı. Sóylew iskerliginiń tábiyatı haqqındaǵı ilimiy kózqaraslar keńeyip, logopediya baǵdarı túpkilikli ózgerdi hám pedagogikalıq mazmun 1-orınǵa qoyılatuǵın boldı. XX ásirge kelip Logopediya ǵárezsiz pán sıpatında qáliplesti, onıń maqset hám wazıypaları, metodikalıq tiykarları hám principleri, basqa pánler menen baylanısları haqqında máseleleri islep shıǵıldı. Zamanagóy logopediya mektepke shekemgi jastaǵı balalar logopediyası, mektep jasındaǵı balalar logopediyası, óspirimler hám úlken jastaǵılar logopediyasına bólinedi.

Maqseti

Logopediyanıń tiykarǵı maqseti sóylewinde kemshiligi bar shaxslardı oqıtıw, tárbiyalaw hám qayta tárbiyalawdıń ilimiy tiykarlanǵan sisitemasın islep shıǵıw, sonday-aq, sóylewdegi nuqsanlardıń aldın alıwdan ibarat. Logopediya pán sıpatında teoriyalıq ham ámeliy jaqtan úlken áhmiyetge iye bolıp, tildiń, sóylewdiń sociallıq mazmunı, balanıń sóylew usılı, leksikalıq-grammatikalıq qurılısı, oylawı hám pútkil ruwxıy iskerligi tuwrıdan-tuwrı baylanıslılıǵı menen belgilenedi.

Wazıypaları

Logopediyanıń tiykarǵı wazıypaları, sóylewdegi buzılıwdıń túrli formalarında sóylew iskerligi ontogenezin úyreniw, sóylewdegi buzılıwlardıń keń tarqalǵanı, kelip shıǵıw sebepleri, mexanizmleri, dúziliwi, belgileri hám dárejelerin anıqlaw; sóylew iskerligi buzılǵan balalardıń óz-ózinen hám qanday da bir maqsetge qaratılǵan rawajlanıw dinamikasın, sonday-aq, sóylewdegi nuqsanlardıń olardıń shaxs sıpatında jetilisiwine, ruwxıy rawajlanıwına, túrli kórinistegi iskerliklerin júzege shıǵarıwına, ózlerin tuta biliwine tásirin anıqlaw; rawajlanıwda túrli parqlarǵa iye bolǵan balalarda (esitiw, kóriw, pikirlew qábileti hám de tayanısh — háreket apparatınıń buzılıw halatlarında) sóylewdiń qáliplesiw hám buzılıw ózgesheliklerin úyreniw; sóylewdegi buzılıwlardıń pedagogikalıq diagnostikalaw metodların islep shıǵıw; sóylewdegi buzılıwlardı tártipke salıw; sóylewdegi buzılıwlardı saplastırıw principleri, differenciyalasqan metod hám usıllardı islep shıǵıw; sóylewdegi buzılıwlardıń aldın alıw metodların jetilistiriw; logopediyalıq járdem shólkemlestiriw máselelerin islep shıǵıw. Logopediyanıń joqarıda kórsetilgen wazıypalarında onıń teoriyalıq hám ámeliy baǵdarları belgilep berilgen.

Logopediyanıń teoriyalıq baǵdarı sóylewdegi buzılıwlardı úyreniw, onıń sebeplerin anıqlaw, aldın alıw hám dúzetiwdiń ilimiy tiykarlanǵan metodların islep shıǵıw, ámeliy baǵdarı bolsa mine usı metodlardı tezirek engizip, bar bolǵan nuqsanlar hám olardı keltirip shıǵaratuǵın sebeplerdi saplastırıwdan ibarat. Logopediyanıń teoriyalıq hám ámeliy wazıypaları bir-biri menen tikkeley baylanıslı.

Logopedlerdiń aytıwınsha, sóylewdegi kemshiliklerdiń payda bolıwı, insan ruwxıyatına, tábiyatına tásiri túrlishe boladı. Mısalı, alaliya, afaziya, tutlıǵıw,dizartriya sıyaqlı sóylew nuqsanların biliw processin, átiraptaǵı adamlar menen mámileni qıyınlastıradı. Bul nárse balanıń iskerliginde, júris turısında sáwlelenedi. Awır túrdegi sóylewdegi buzılıwlar insannıń intellektual rawajlanıwına, ásirese joqarı biliw iskerligi dárejelerine, shaxstıń qáliplesiwine tásir etedi, onıń xarakterindegi tartınshaqlıq, turaqsızlıq, jetispewshilik sezimi sıyaqlı negativ qásiyetlerdi keltirip shıǵaradı. Logopediyanıń áhmiyeti balanıń sóylewindegi nuqsanlardı saplastırıp, onıń hártárepleme jetik rawajlanıwın támiyinlewden ibarat.

Logopediya sóylewdegi buzılıwdı úyreniw hám dúzetiwde sóz benen pikirdiń óz-ara baylanıslılıǵı haqqındaǵı, bala rawajlanıwında ulıwmalıq hám arnawlı nızamlılıqlardıń óz-ara qatnası haqqındaǵı teoriyalıq qaǵıydalarǵa, sóylew hám iskerliktiń birgelikte rawajlanıwı hám de ruwxıy kámillikge erisiwdiń háreketlendiriwshi kúshleri haqqındaǵı teoriyaǵa súyenedi. Logopediya ulıwmalıq anatomiya hám fiziologiya, sóylew mexanizmleri, sóylew processiniń bas miyde júz beriwi haqqındaǵı, sóylew iskerliginde qatnasatuǵın analizatorlardıń dúziliwi hám háreketge keliwi haqqındaǵı bilimlerden paydalanadı. Sóylewdegi nuqsanlardıń belgilerin, olardıń etilogiyası, mexanizmleri h.t.b. biliw ushın logopediya basqa pánler menen baylanıslı túrde úyreniledi: filologiya, otorinolaringologiya, psixo-lingvistika, ulıwmalıq hám arnawlı psixologiya, psixodiagnostika, nevropatologiya, psixopatologiya, oligofreniye klinikası, pediatriya menen tikkeley baylanısta isleydi. Sóylew hám esitiw aǵzalarınıń patologiyası sóylewdegi buzılıw etilogiyasın anıqlawdan tısqarı medicinalıq tásir quralında bolatuǵın logopediyalıq jumıslardı durıs qosıp alıp barıw ushında imkaniyat beredi. Ózbekstanda járdemshi mektepler, balalar poliklinakaları, balalar baqshaları hám basqa mekemelerde logopediyalıq járdemler kórsetiledi.

Qosımsha qarań

• Disleksiya
• Brayl jazıwı
• Neyrolingvistika