Mártlik

Mártlik (sonday-aq batırlıq, erlik dep te ataladı) — bul azapqa, awırsınıwǵa, qáwipke, belgisizlikke yamasa qorqıtıwǵa qarsı turıw tańlawı hám qálewi. Erlik — bul ásirese urıstaǵı mártlik yamasa batıllıq.

Fizikalıq mártlik — bul fizikalıq awırsınıw, qıyınshılıq, hátte ólim yamasa ólim qáwpi aldındaǵı batırlıq; al morallıq mártlik — bul ǵalabalıq qarsılıqqa, uyatqa, dawǵa, kewilsizlikke yamasa jeke joǵaltıwǵa qaramastan durıs háreket ete alıw qábileti.

Klassikalıq shıdamlılıq qásiyeti (andreia, fortitudo) sonıń menen bir qatarda «mártlik» dep te awdarıladı, biraq shıdamlılıq hám sabırlılıq aspektlerin de óz ishine aladı. Batıs dástúrinde, mártlik haqqındaǵı kórnekli pikirler filosoflar Sokrat, Platon, Aristotel, Akvinskiy hám Kerkegordtan; sonday-aq xristian isenimleri hám tekstlerinen kelgen.

Induizm dástúrinde, mifologiya mártliktiń kóplegen mısalların bergen; bunda fizikalıq hám morallıq mártliktiń mısalları kórsetilgen. Shıǵıs dástúrinde, qıtay teksti Dao Te Ching mártlik haqqında kóp pikirler usınadı; fizikalıq hám morallıq.

Mártliktiń ózgeshelikleri

Qorqınısh hám isenimliliktiń mártlikke qatnası

Professor Daniel Putmannıń aytıwınsha, «mártlik — bul ılayıqlı maqset ushın awır yamasa qorqınıshlı jaǵdaylar aldında sanalı tańlawdı óz ishine aladı». Usı túsinik penen, Putman «qorqınısh hám isenimlilik arasında tıǵız baylanıs bar» degen juwmaqqa keledi. Qorqınısh hám isenimliliktiń mártlikke qatnası márt háreket yamasa maqsettiń sátliligin anıqlay aladı. Olar mártliktegi ǵárezsiz ózgeriwshiler retinde qaralıwı múmkin, hám olardıń baylanısı biziń qorqınıshqa qalay juwap qaytarıwımızǵa tásir ete aladı. Bul jerde talqılanıp atırǵan isenimlilik — bul ózine isenimlilik; óz kónlikpeleri hám qábiletlerin biliwge isenimlilik hám qashan qorqınısh penen gúresiw yamasa qashan onnan qashıw kerekligin anıqlay alıw. Putman bılay deydi: «Mártliktegi ideal — bul tek qorqınıshtı qatań qadaǵalaw emes, yamasa emociyanı biykarlaw da emes. Ideal — bul jaǵdaydı bahalaw, emociyanı adam tábiyatınıń bir bólegi retinde qabıl etiw hám, úmit etemiz, qorqınıshqa qarsı turıw ushın jaqsı rawajlanǵan ádetlerdi qollanıw hám aqılǵa ılayıqlı maqsetke qaray minez-qulqımızdı basqarıwına jol beriw».

Putmannıń aytıwınsha, Aristotel mártlikte qorqınısh hám isenimliliktiń sáykes dárejesine silteme beredi. «Qorqınısh, adamnan adamǵa qaray ózgeriwi múmkin bolsa da, tolıǵı menen salıstırmalı emes hám tek 'jaǵdaydıń qáwpine sáykes kelse' ǵana orınlı boladı». Qáwipli jaǵdayda ózine isenimliliktiń eki aspekti bar bolǵanı sıyaqlı isenimlilik ushın da usınday:

1. «Unamlı háreketke túrtki bolatuǵın sebeptiń qádirine realistlik isenimlilik.»
2. «Óz kónlikpelerimiz hám qábiletlerimizdi biliw. Sáykes isenimliliktiń ekinshi mánisi — bul ózin-ózi biliwdiń bir forması.»

Qáwipke qarsı turǵanda qorqınısh hám isenimlilik arasında sáykes teńlik bolmasa, onı jeńiw ushın mártlikke iye bolıw múmkin emes. Professor Daniel Putman «eger eki emociya hár túrli bolsa, onda qorqınısh yamasa isenimliliktiń artıqmashılıǵı yamasa jetispewshiligi mártlikti burmalawı múmkin» deydi. Mártlik siziń qorıqpaytuǵınıńızdı ańlatpaydı, ol siz aldıńızda turǵan qıyınshılıqlarǵa qarsı turıwǵa tayar ekenińizdi bildiredi.

Mártliktiń múmkin bolǵan burmalanıwları

Putmannıń aytıwınsha, mártliktiń burmalanıwınıń tórt itimal usılı bar:

1. «Jaǵday talap etetuǵınnan joqarıraq qorqınısh dárejesi, isenimliliktiń tómen dárejesi». Bunday adam qorqaq sıpatında qabıllanadı;
2. «Haqıyqıy qorqınısh orınlı bolǵanda qorqınıshtıń dım tómen dárejesi, isenimliliktiń júdá joqarı dárejesi». Bunday adam ózbetinshe retinde qabıllanadı;
3. «Qorqınıshtıń dım joqarı dárejesi, biraq isenimlilik te júdá joqarı». Úshinshi múmkinshilik eger birew ómiriniń kóp bóleginde úlken qáweterleniw alıp kelgen travmalıq tájiriybeni basınan keshirgen bolsa júz beriwi múmkin. Sonnan keyin olar óz tájiriybesiniń kóbinese orınsız hám artıqsha bolıwınan qorqadı. Degen menen qorǵanıw mexanizmi retinde, adam óziniń irracional qorqınıshına qarsı turıw hám ózine yamasa basqaǵa bir nárseni «dálillew» usılı retinde isenimliliktiń artıqsha dárejesin kórsetedi. Solay etip, bul burmalanıw olardıń qorqınıshı ushın gúresiw usılı retinde qaralıwı múmkin.
4. «Qorqınıshtıń dım tómen dárejesi hám isenimliliktiń tómen dárejesi». Sońǵı múmkinshilik úmitsizlik yamasa fatalizm retinde qaralıwı múmkin.

Solay etip, Putman qorqınısh hám mártlikti tereń baylanısqan dep anıqlaydı hám olar hár túrli qabıllawlarǵa súyenetuǵının aytadı: «jaǵdaydıń qáwpi», «sebeptiń ılayıqlılıǵı» hám «adamnıń óz uqıplılıǵın qabıllawı».