Mırza Alakbar Sabır

Mırza Álekber Sabır
Mırza Álekber Sabırdıń portreti
Ádebiy laqabı	Sabır, Xopxop hám t.b.
Tuwılǵan sánesi	30-may 1862(1862-05-30)
Tuwılǵan jeri	Shamaxı, Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sánesi	12 (25) iyul 1911 (49 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Baku, Rossiya imperiyası
Baǵdarları	din, siyasat hám t.b.
Janrı	satirik, shayır
Shıǵarmalarınıń tili	ázerbayjan, parsı

Mırza Áli-Ákbar Tahirzada (ázerbayjan: میرزا علی اکبر صابر: 1862-jıl 30-may — 1911-jıl 12-iyul), kópshilikke Sabır (صابر) laqabı menen belgili Rossiya imperiyasındaǵı satirik hám shayır bolıp, ázerbayjan ádebiyatınıń rawajlanıwında jetekshi rol atqarǵan.

Ol Shamaxı qalasında tuwılǵan hám zamanagóy bilimge qarsı shıqqan diniy, orta klass shańaraqta ósken. Jas óspirimlik waqtında ol hár túrli pánler oqıtılatuǵın zamanagóy oqıw ornın ashqan belgili shayır Seyit Ázim Shirvaniydiń shákirti boldı. Seyit Ázim Shirvaniydiń qollap-quwatlawı menen Sabır parsı poeziyasın awdarıwdı hám óziniń ázerbayjansha qosıqların jazıwdı basladı. Ákesi dáslep onıń shańaraqlıq azıq-awqat dúkanında islewin qálegen bolsa da, aqırında Sabırdıń qatań qarsılıǵınan (sonıń ishinde onıń Mashhadqa qashıwǵa bolǵan sátsiz háreketinen) keyin onıń ádebiy maqsetlerin qabıl etti. Sabır tek Shamaxı ishinde ǵana belgili bolǵan waqtında, onıń birinshi basıp shıǵarılǵan qosıǵı 1903-jılı Tbilisidigi «Sharqi-Rus» gazetasında járiyalandı. 1909-jıldan ol «Molla Nasreddin» satiralıq jurnalına maqala jaza basladı. Onıń shıǵarmaları siyasiy satira menen sociallıq pikirlerdi óz ishine alǵan keń kólemli temalardı qamtıp, paraxor ámeldarlardı hám diniy eki júzlilerdi sınǵa aldı. Sabırdıń ázerbayjan tilinen jańasha paydalanıwı onıń poeziyasın dástúriy formalardan ajıratıp turdı. Ómiriniń sońǵı jılların Bakuda ótkerdi hám sol jerde 1911-jılı qaytıs boldı.

Ómirbayanı

Sabırdıń tuwılǵan waqtındaǵı atı Mırza Áli-Ákbar Tahirzada bolǵan. Ol 1862-jılı 30-mayda Rossiya imperiyasınıń qol astında bolǵan Shamaxı qalasında tuwılǵan. Ol waqıtta bul Shirvan regionındaǵı eń úlken qala edi. Qubla Kavkazdaǵı musılmanlardıń kópshiligi sıyaqlı Sabırdıń ana tili de túrkiy tili bolǵan hám ol shia islamı aǵımına isengen. Ol zamanagóy bilim beriwge qarsı bolǵan, diniy, orta klass shańaraǵında ósken. Jas óspirimlik waqtınıń baslarında ol arap, parsı, ázerbayjan túrkiy, rus hám basqa da pánler oqıtılatuǵın zamanagóy oqıw ornın ashqan belgili shayır Seyid Ázim Shirvaniyge shákirtlikke túsedi. Seyit Ázim Shirvaniydiń qollap-quwatlawı menen Sabır parsı poeziyasın awdarıwdı hám ázerbayjansha qosıqların jazıwdı basladı.

Ákesi Sabırdıń mektepte oqıǵan birneshe jılı jeterli dep oylap, onı shańaraqlıq azıq-awqat dúkanında islewin qáledi. Biraq ol Sabırdıń qatań qarsılıǵınan (sonıń ishinde onıń Mashhadqa kárwan menen qashıw háreketinen) keyin oǵan ádebiy izlenislerin dawam ettiriwine ruqsat berdi. Sabır Shirvannıń ádebiyat wákilleri menen jaqın qatnaslar ornatıp, parsı shayırlarınan, ásirese, Nizamiy Gánjawiydan ilhamlana otırıp, olardıń stilinde kóplegen ǵázzeller dóretti. 1885-jılı ol Iran hám Oraylıq Aziyanıń birneshe qalalarına sayaxat etip, óziniń intellektuallıq bilimlerin keńeytti hám keyinirek ol jerdegi jergilikli xalıq tuwralı jazıwǵa ilhamlandı. Úyine qaytıp kelgennen soń, ol úylendi hám segiz qız hám bir uldıń ákesi boldı.

Úlken shańaraǵın baǵıw ushın Sabır kóp islewge májbúr boldı. On bes jıl dawamında sabın islep shıǵardı hám usı waqıt ishinde ol jiyi «Xalqımnıń sırtqı kirin juwıw ushın sabın islep shıǵaraman» dep házillesetuǵın edi. Ol Evropa dástúri boyınsha mektep ashpaqshı boldı, biraq onıń háreketi sátsiz tamamlandı. Ol konservatizmdi sınǵa alǵanlıǵı ushın kóp anonim hám jaman niyette jazılǵan xatlar aldı. Bul xatlardıń ayırımların jurnalist Xashem Bek Vezirov jibergenligi aytıladı. «Sada» jurnalında Sabır oǵan bılay dep juwap berdi: «Men shayırman, óz dáwirimdiń aynasıman/ mende hárkim óz júzin kóredi/ Keshirek bolǵanınday maǵan bir adam qaradı/ Aynada ózinen basqa heshkimdi kórmedi».

Miyrası hám bahalanıwı

Mırza Áli-Ákbar Sabırdıń qábiri

Zamanagóy iranlı tariyxshı Hasan Javadidiń aytıwınsha: «Poeziyalıq satira kórkem ónerinde Sabır ázerbayjan ádebiyatındaǵı basqa dóretiwshilerge qaraǵanda ústin turadı.» Sabırdıń dostı, jazıwshı Abbas Sahhattıń atap ótiwinshe, ázerbayjan ádebiyatı Sabır tárepinen qayta qáliplestirildi. Onnan keyin dástúriy hám zamanagóy poeziya arasında ol jaratqan úlken ayırmashılıq sebepli, ázerbayjan poeziyasınıń dástúriy formasına qaytıwdı qálewshiler júdá kem boldı. Sabır jańa temalar menen mashqalalardı kóteriw menen birge ózi jazǵan temalarǵa sáykes keletuǵın jańa poeziyalıq tilden de paydalandı. Aldınǵı shayırlarǵa qaraǵanda ol poeziyada rásmiy emes, tapqır hám jigerli stilde jazdı. Belgili iranlı leksikograf hám satirik Áli-Ákbar Dehxoda bılay dep jazǵan: «Sabır ázerbayjan ádebiyatındaǵı ullı novator boldı. Ol bir túnniń ishinde júz jıllıq joldı basıp ótken perzent edi hám óz dáwirindegi oylar menen jazıwshılardan ásirlerge ozıp ketti. Siyasiy hám sociallıq mashqalalardı súwretlewde oǵan teń keletuǵın heshkim joq edi».

Ádebiyatlar

• Bosworth, Clifford Edmund (2020). Šervān. Brill. doi:10.1163/2330-4804_EIRO_COM_10804. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_10804. Retrieved 7 October 2024. 
• Hodgkin, Samuel. Persianate Verse and the Poetics of Eastern Internationalism. Cambridge University Press, 2023. ISBN 978-1009411639. 
• Javadi, Hasan (2020). Ṣāber. Brill. doi:10.1163/2330-4804_EIRO_COM_1088. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_1088. Retrieved 7 October 2024. 
• Rezvani, Babak. Conflict and Peace in Central Eurasia, International Comparative Social Studies. Brill Publishers, 2015. ISBN 978-90-04-27636-9. 

Qosımsha oqıw ushın

• Ed. (1995). "Ṣābir". In Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VIII: Ned–Sam (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-09834-3. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_6375.