Kontentke ótiw

Marco Polo

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Marko Polo
Marco Polo
Marko Polonıń 18-ásirdegi portreti
Tuwılǵan sánesi15-sentyabr 1254[1]
Tuwılǵan jeriVeneciya
Qaytıs bolǵan sánesi8-yanvar 1324[2][3] (69 jasta)
Qaytıs bolǵan jeriVeneciya
Kásibisawdager, izertlewshi, jazıwshı
ÁkesiNikkolo Polo
Ómirlik joldas(lar)ıDonata Badoer
Perzentleri4 (sonday-aq, Fantina)

Marko Poló (Marco Polo) (1254-jıl 15-sentyabr, Veneciya — 1324-jıl 8-yanvar) — italiyalıq sayaxatshı hám jazıwshı. Marco Polo 1271—1275-jıllarda veneciyalıq sawdagerler menen birge kemede Kishi Aziya yarım atawınıń qubla-shıǵıs qırǵaqlarına, Ol jerden Baǵdad, Basra, Tebriz hám Kerman qalasına kelgen, soń Balx, Qashqar, Xotan, Kampichu (Gan-chjou) qalalarına hám Gobi shólin kesip ótip Qaraqurımǵa jetip barǵan. Marco Polo Qıtayda 17 jıll jasaǵan, Qúbilayxan sarayında 1292-jılǵa shekem onıń xizmetinde bolǵan. Ol mámlekettiń túrli wálayatların barıp kórgen. Marco Polo Xanbalıq (Pekin) qalasınan myanmarlıqlardıń birinshi mámleketi Pagannıń XI-XIII asirlerde paytaxtı bolǵan Pagan qalasına (mámleket orayına) sayaxat qılıp, jáne arqaǵa qaytqan. Soń, qubla Qıtay teńizi, Bengaliya qoltıǵı, Arabstan teńizi, Iran arqalı 1295-jılı Watanına qaytıp barǵan.

1291-jılları poloslar monǵol malikası Kököchin menen birge Iranǵa barıwdı usınıs etti; olar bul jerge 1293-jılları keldi. Knyazshadan shıqqan soń olar qurǵaqlıq arqalı Konstantinopolǵa, onnan Veneciyaǵa barıp, 24 jıldan soń úyine qaytadı. Bul waqıtta Veneciya Genuya menen urısıp atır edi. Marko Veneciya atınan urısqa qosılıp, genuyalılar tárepinen qolǵa alınadı. Tyurmada otırıp, óziniń kameradası Rustichello da Pisaǵa óziniń sayaxatları haqqında aytıp berip turadı. Ol 1299-jılı azat etilip, bay sawdager boladı, úylenip, úsh perzent kóredi. Ol 1324-jılı qaytıs bolǵan hám Veneciyadaǵı San-Lorenso shirkewine jerlengen.

Rustichano menen birge "Marco Polo kitabı"n (1298) jazıp qaldırǵan. Bul shıǵarma Kavkaz xalıqları, Iran, Qıtay, Mongoliya, Hindstan, Indoneziya hám basqa mámleketler geografiyası, etnografiyası hám táriyxı haqında kerekli maǵlıwmatlar beredi; jánede, onda xalıq miyrasları, ráwayatlar, ertekler hám bar. Basqa Evropa tillerine awdarılǵan bul kitap XIV-XVI ásirlerde jasaǵan teńizshiler, jazıwshılar hám sayaxatshılar (máselen X.Kolumb hám L.Ariosto)ǵa tásiri úlken bolǵan[4].

Ómiri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Veneciyadaǵı Casa Polo ornındaǵı estelik taxtası, Polo úyinde qurılǵan Malibran teatrınıń bir bólegi.
Corte Sekonda del Milion, Veneciya, Polo úyiniń qasında, Polo laqabı menen atalgan, Il Milione

Marco Polo 1254-jıl átirapında Veneciyada tuwılǵan, biraq tuwılǵan sánesi hám ornı arxivlerde anıq belgisiz[5][6][7][8] but the exact date and place of birth are archivally unknown.[9][10][11][12][5]. Marco Polonıń sayaxatları Marco Polonıń Veneciyalı shańaraǵı hám onıń Veneciyada tuwılıwı haqqındaǵı bazı bir tiykarǵı maǵlıwmatlardı óz ishine aladı; kitapta Marconıń ákesi, sayaxatshı sawdager Nikkolo Polo 1269-jıl átirapında óziniń tuwılǵan qalası Veneciyaǵa shańaraǵın kóriw ushın qaytqanı, ol jerde onıń hámiledar qaldırǵan hayalı qaytıs bolǵanın hám Marco atlı 15 jasar ulın qaldırǵanın anıqlaǵanı aytıladı[13].

Ulıwma jámiechiliktiń pikirine qarama-qarsı túrde Marco Polonıń tuwılǵan jeri Korchula atawı[14][15][5][7][16][17] yamasa Konstantinopol[5][18] degen teoriyalar bar, biraq bunday gipotezalar kópshilik ilimpazlar tárepinen qabıl etilmegen hám basqa izertlewler tárepinen qarsı qoyılǵan[19][20].

Million laqabı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Onı tiri waqtında Millione (italyansha sózbe-sóz "Million" degen mánisti bildiredi) laqabı menen ataǵan. Onıń kitabınıń italyan tilindegi atı Il Libro di Marco Polo soprannominato Millione bolıp, "Milione" laqabı menen atalǵan Marco Polo kitabı" degen mánisti ańlatadı. XV ásirdegi gumanist Djovanni Battista Ramusio sózlerine qaraǵanda, ol Veneciyaǵa qaytıp kelgen waqıtta Qublay xannıń baylıǵı millionlar menen esaplanatuǵının ayta bergeni ushın jerlesleri oǵan usınday laqap bergen. Anıǵıraǵı, ol Messer Marko Millioni (Mr Marco Millions) laqabı menen atalǵan[21].

Biraq, onıń ákesi Niccolò da Millione laqabı menen atalganlıǵı sebepli[22], XIX ásir filologi Luidji Foscolo Benedetto Milione Emilioneniń qısqartılǵan versiyası ekenligine isendirdi. Bul laqap Niccolò hám Marconıń shaqabın basqa Polo shańaraqlarınan ajıratıw ushın qollanılǵan[23][24].

Ólimi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
"San Lorenso" Polo jerlengen Kastello (Veneciya) qalasındaǵı sestiere shirkew. Súwrette shirkew 1592-jılı qayta qurılǵannan keyingi búgingi halında kórsetilgen.

1323-jılı Polo kesellik sebepli tósek tartıp jatadı[25]. 1324-jılı 8-yanvarda táwiplerdiń onı emlewge háreketlerine qaramastan, Polo ólim aldında jatadı[26]. Wásiyatnamanı jazıw hám tastıyıqlaw ushın onıń shańaraǵı San-Prokolonıń ruwxanıyı Djovanni Giustinianidi soraydı. Onıń hayalı Donata hám úsh qızı onıń tárepinen járdemshi atqarıwshılar etip tayınlanadı[26]. Nızam boyınsha shirkew onıń múlkiniń bir bólegine iyelik etiw huqıqına iye bolǵan; ol bunı maqullap, ózin jerlewdi qálegen jerine San-Lorenconıń monastırına qosımsha muǵdar tólewdi buyıradı[26]. Sonday-aq, ózi menen birge Aziyadan kelgen bolıwı múmkin bolǵan tatar xızmetkeri Petrdi azat etip[27], Polo oǵan 100 lira Veneciya denarın miyras etip qaldıradı[28].

Ol óziniń basqa múlklerin, sonıń ishinde, bir neshe múlklerin fizikalıq shaxslar, diniy shólkemler hám ózi tiyisli bolǵan hár bir gildiya hám biradarlıqlar arasında bólip aladı[26]. Sonday-aq, bir neshe qarızların, sonıń ishinde, jeńgesiniń oǵan qarızdar bolǵan 300 lirasın hám basqalardı San-Jovanni monastırı, Muǵallimler ordeniniń San-Paolo hám Benvenuto dayı atlı ruwxanıy ushın esaptan shıǵaradı[26]. Ol notarius sıpatındaǵı jumısı hám ibadatları ushın Jovanni Justinianige 220 soldi tólewdi buyıradı[29].

Wásiyatnamaǵa Polo tárepinen qol qoyılmaǵan, biraq sol waqıtta áhmiyetli bolǵan "signum manus" qaģıydası menen tastıyıqlanǵan bolıp, wásiyat etiwshi hújjetti yuridikalıq kúshke iye etiw ushın oǵan tek qol tiygiziwi kerek bolǵan[28][30]. Veneciya nızamında kún batıwı menen tamamlanıwı belgilengenligi sebepli Marco Polo óliminiń anıq sánesin anıqlaw múmkin emes, biraq ayırım alımlardıń pikirinshe, bul waqıt 1324-jıldıń 8-yanvarınan 9-yanvarına shekem bolǵan[31][30].

Marko Polo sayaxatınıń kartası.
"Il Milione" shıǵarmasınan miniatyura
Kublai Khannıń Polo menen ushırasıwı
Monǵol húkimdarı Ǵazannıń móri, 1302-jılı papa Boniface VIII ǵa jazǵan xatında, qıtay móri jazıwı menen

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Marco Polo // Encyclopédie Larousse en ligne (fr.).
  2. ↑ Maraini F., Peters E. Marco Polo // Encyclopædia Britannica (ing.).
  3. ↑ Errera C., autori vari POLO, Marco // Enciclopedia Treccani (it.). Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1935. Vol. III Appendice.
  4. ↑ Ózbekstan ensiklopediyası. Tashkent, 2000-jıl
  5. 1 2 3 4 Peklić, Ivan (2011). "Marko Polo – Svjetski Putnik" (in hr). Metodički Ogledi 17 (1–2): 50. http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=102234. Retrieved 1 April 2016.
  6. ↑ Bergreen 2007, s. 25 (online copy pp. 24–25)
  7. 1 2 "Pòlo, Marco" (in it). Treccani. Istituto Treccani. https://www.treccani.it/enciclopedia/marco-polo. "Viaggiatore veneziano (Venezia o Curzola 1254 - Venezia 1324)"<!--->
  8. ↑ Gullino, Giuseppe (2015). "Polo, Marco" (in it). Dizionario Biografico degli Italiani. 84. Istituto Treccani. https://www.treccani.it/enciclopedia/marco-polo_(Dizionario-Biografico). "Nacque a Venezia nel 1254. Suo padre, Nicolò di Andrea, del quale non si conosce la data di nascita, esercitò per lungo tempo la mercatura a Costantinopoli, assieme al fratello Matteo. Risiedeva, in Venezia, probabilmente nella contrada di San Severo; non è noto il nome della moglie."<!--->
  9. ↑ Wood 1998, ss. 111–113.
  10. ↑ «Marco Polo | Biography, Travels, & Influence». Encyclopedia Britannica (2024-jıl 4-yanvar). 2015-jıl 19-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 26-noyabr.
  11. ↑ Hinds, Kathryn (2002), Venice and Its Merchant Empire, New York {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  12. ↑ Puljiz-Šostik 2015, ss. 5–6.
  13. ↑ Benedetto, L. F. (2014). The Travels of Marco Polo. Taylor & Francis. p. 8.
  14. ↑ Chiappori, M.G. (1998). "Polo, Marco" (in it). Enciclopedia dell' Arte Medievale. Istituto Treccani. https://www.treccani.it/enciclopedia/marco-polo_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/. "nato nella città lagunare o a Curzola, in Dalmazia, nel 1254 e morto a Venezia nel 1324"<!--->
  15. ↑ "Polo, Marco" (in it). Dizionario di Storia. Istituto Treccani. 2011. https://www.treccani.it/enciclopedia/marco-polo_%28Dizionario-di-Storia%29/. "Venezia o Curzola 1254-Venezia 1324"<!--->
  16. ↑ Bergreen 2007, s. 24.
  17. ↑ Brook 2010, s. 24.
  18. ↑ Puljiz-Šostik 2015, s. 14.
  19. ↑ Puljiz-Šostik 2015, s. 5.
  20. ↑ Orlić, Olga (2013). "The curious case of Marco Polo from Korčula: An example of invented tradition". Journal of Marine and Island Cultures 2 (1): 20–28. doi:10.1016/j.imic.2013.05.001.
  21. ↑ Giovan Battista Ramusion, Delle navigationi et viaggi Vol. II, Giunti, Venezia, 1574.
  22. ↑ Marco Polo, Il Milione, Istituto Geografico DeAgostini, 1965, p.22
  23. ↑ Benedetto, L. F.: Marco Polo, il Milione, Firenze, 1928 in Marco Polo, Il Milione, Istituto Geografico DeAgostini, 1965, p.22
  24. ↑ ... volendosi ravvisare nella parola "Milione" la forma ridotta di un diminutivo arcaico "Emilione" che pare sia servito a meglio identificare il nostro Marco distinguendolo per tal modo da tutti i numerosi Marchi della sua famiglia. (Ranieri Allulli, MARCO POLO E IL LIBRO DELLE MERAVIGLIE – Dialogo in tre tempi del giornalista Qualunquelli Junior e dell'astrologo Barbaverde, Milano, Mondadori, 1954, p.26)
  25. ↑ Bergreen 2007, s. 339.
  26. 1 2 3 4 5 Bergreen 2007, s. 340.
  27. ↑ Britannica 2002, s. 573
  28. 1 2 Bergreen 2007, s. 341.
  29. ↑ Bergreen 2007, ss. 340–41.
  30. 1 2 Biblioteca Marciana, the institute that holds Polo's original copy of his testament. Venezia.sbn.it 6 Dekabr 2010[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  31. ↑ Bergreen 2007, s. 342.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Wikimedia Commonsta
Marco Polo boyınsha fayllar bar.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Marco_Polo&oldid=212146» saytınan alınǵan