Mardin (wálayat)
Mardin wálayatı | |
.jpg) | |
| 37°19′13″N 40°43′13″E / 37.32028°N 40.72028°E | |
| Aymaq túri | wálayat |
|---|---|
| Mámleket | Túrkiya |
| Jer maydanı | 8,780 km² |
| Xalıq sanı (2024) | 895 911 adam |
| Xalıq tıǵızlıǵı | 99.1 adam/km2 |
| Websayt | http://www.mardin.bel.tr/ http://www.mardin.gov.tr/ |
|
| |
.svg)
Mardin wálayatı (túrkshe: Mardin ili; kurdsha: Parêzgeha Mêrdîn; arabsha: محافظة ماردين; Classical Syriac: ܡܪܕܝܢ ܗܘܦܪܟܝܐ) — Túrkiyanıń wálayatı. Mardin qalasında jaylasqan wálayat xalqı 2024-jıldıń aqırında 895 911 adamdı quraydı. Qubla-shıǵıs Anatoliya wálayatınıń Dicle bóliminde jaylasqan. Siriya menen shegaralas.
Mardinniń avtomobil nomeri — 47.
Rayonları
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Mardin wálayatı 10 rayonǵa bólingen:
Demografiya
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Mardin provinciyası lingvistikalıq, etnikalıq hám diniy kóp túrli wálayat[1]. Ústem etnikalıq toparlar arablar, assuriyler hám kurdlar bolıp, olardıń kópshiligin kurdlar quraydı[2]. Basqa az sanlı toparlarǵa armyanlar, chechenler hám túrkler kiredi, evreyler bolsa, 1948-jılı Izrailǵa kóship kelgenge shekem bul aymaqta jasaǵan[3]. Chechenler 1877-1878-jılları Rossiya-Túrkiya urısı dáwirinde aymaqqa ornalasqan[2].
Rayon aymaǵında ózine tán mxallamiyler jámááti de jasaydı[4].
Jámiyetlik qatnasıqlar
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Arablar hám kurdlar arasındaǵı sociallıq qatnasıqlar tariyxtan dushpanlıq, nadurıs pikirler hám stereotipler menen qıyın bolıp kelgen, biraq sońǵı jıllarda jaqsılanıp barmaqta[5]. Arablar assuriyalılar menen kurd-túrk qarama-qarsılıǵında qatnaspadı hám eki topardıń poziciyası túrk mámleketine «baǵınıshlı» dep bahalanıp, olar hám kurdlar arasında isenimsizlik payda etken. Kurdlar arablardı mámleket ushın jansızlar sıpatında qabıl etti hám Mardin qalasındaǵı jergilikli arablar qalada jergilikli siyasattı shetke shıǵarıw hám ústemlik etiwge umtıldı[6]. Arablar 2010-jıllarda Mardin qalasın qoldan shıǵara basladı hám kurd BDPsı 2014-jılı jergilikli saylawlarda qalada jeńiske eristi. Mardin qalası burın jergilikli arablar tárepinen qollap-quwatlanǵan mámleketshil partiyalar tárepinen basqarılǵan[7].
Qıyın qatnasıqlarǵa qaramastan, arab shańaraqları 1980-jıllardan berli kurdlar isine qosıldı[5], «Xalıqlardıń demokratiyalıq partiyası»nda Mardin qalasınan shıqqan arab hám assuriyalı siyasatshılar, sonday-aq, Mithat Sancar hám Februniye Akyol da bar.
Ekonomikası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Mardin aymaǵında awıl xojalıǵı áhmiyetli tarmaq bolıp, wálayat dáramatınıń 70% in quraydı[8]. Bulgur, yasmıq yamasa biyday hám basqa da dánler jetistiriledi[8]. Paytaxtta mámleketlik xızmetkerler kóp, tiykarınan túrkler. Sırtqı sawda ushın jaqın bazarlar Siriya hám Irak[8].
Tariyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Bizge belgili bolǵan birinshi civilizaciya subarian-xurriyler bolıp, olardıń ornına b.e.sh. 3000-jılı xurriyler keldi. Akkad mámleketi eramızdan aldınǵı 2230-jıllar átirapında basqarıwdı qolǵa kirgizdi hám onnan keyin assuriyler, bavilonlılar, xettler, jáne assuriyler, rimliler hám vizantiyalılar keldi[9].
Jergilikli assuriyalılar Assuriya genocidi hám kurd-túrk qarama-qarsılıǵı sebepli azayǵan bolsa da, dúnyadaǵı eń áyyemgi monastırlardan ekewi — Dayro d-Mor Xananyo (túrkshe: Deyrülzafaran, inglisshe Saffron Monastery) hám Deyrulumur monastırına iye. Xristianlar jámááti Tur Abdin tegisliginde hám Midyat qalasında jámlesken, wálayat paytaxtında kishi jámáát (shama menen 200) bar. Túrkiya shólkemlestirilgennen keyin wálayat túrklespegen miyrastıń kópshilik izlerin joq etip, túrklestiriw siyasatınıń nıshanına aylandı[10].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Tan, Altan. Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (tr), 2018 — 344 bet. ISBN 9789944360944.
- 1 2 Tan, Altan. Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (tr), 2018 — 346 bet. ISBN 9789944360944.
- ↑ Tan, Altan. Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (tr), 2018 — 345 bet. ISBN 9789944360944.
- ↑ Tan, Altan. Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (tr), 2018 — 249 bet. ISBN 9789944360944.
- 1 2 Costa, Elisabetta. Social Media in Southeast Turkey: Love, Kinship and Politics. UCL Press, 2016 — 14–15 bet. ISBN 9781910634530.
- ↑ Biner, Zerrin Ozlem. States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey. University of Pennsylvania Press, 2019 — xiv-xv bet. ISBN 9780812296594.
- ↑ Costa, Elisabetta. Social Media in Southeast Turkey: Love, Kinship and Politics. UCL Press, 2016 — 13–14 bet. ISBN 9781910634530.
- 1 2 3 Costa, Elisabetta „Introduction“,. Social Media in Southeast Turkey. UCL Press, 2016 — 18 bet. DOI:10.2307/j.ctt1g69z14.5. ISBN 9781910634530.
- ↑ «- Antik Tatlıdede Konağı – Mardin». www.tatlidede.com.tr. 5-yanvar 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 19-mart 2018-jıl.
- ↑ Üngör, Uğur (2011), The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press, p. 245. ISBN 0-19-960360-X.
| |||||||
