Mazlumxan Sulıw maqbarası

Mazlumxan Sulıw maqbarası — Qaraqalpaqstannıń Xojeli qalası janındaǵı arxitekturalıq estelik (XIII-XIV ásirler). Mizdaxqan tóbeliginde jaylasqan.

Arxitekturası

Mavzoley 5 bólmeden ibarat. Onıń tiykarǵı bólegi jer astında jaylasqan. Maqbara maydanına yarımına shekem kómilgen arqa arqalı záńgi joldan túsedi. Dáliz joqarı hám tómengi bólimlerge bólingen. olardıń ortasında gúmbezli tórtmúyeshli bólme — dáliz (2,25 x 2,30) qurilgan. Tómengi dálizdiń oń tárepinde jáne bir gúmbezli bólme (2,92 x 3,00 m) jaylasqan. Dáliz tekshelerinen úlken bólmege (7,40 x 7,50 m) túsedi. Bólme ishi arkalı teksheler esabınan keń kórinedi. Shigis hám arqa arkasında saǵanalar jaylasqan. Saǵanalar XIII-XIV ásirlerge tán quyma plitkalar menen shiraylı hám názik bezetilgen. Bezekler arasına filosofiyalıq mazmundaǵı parsı qosıqları jazılǵan. Saǵanalar ústindegi xatlar tolıq saqlanbaǵanlıǵı sebepli kimler jerlengeni belgisiz. Ráwiyat boyınsha, bul jerdegi saǵanalardan biri Xorezm shahının Mazlumxan ismli gózzal (sulıw) qızına tiyisli bolgan dep shamalanadı. Saǵananıń tóbesi 8 qırlı gúmbez benen jabılǵan. Gúmbez aynaları gánch pánjereli. Pánjerelerdiń dóńgelek tesikshelerine bólme ishin bir tegis jaqtılandırıp turıwshı dóńgelek formadaǵı dóńgelek shiyshe jaylastırılgan. Úlken bólmeniń shep tárepindegi arka arqalı kishi bólmege (4,30 x 4,50 m) ótiledi. Onıń diywalları sırlı gerbish hám plitka menen bezelgen. Úlken jaydıń átirapındaǵı záńginiń (bap. 4-5 cm) pútin betine zer-gori hám aq plitadan (segiz hám úshmúyesh formada) girih naǵıslar islengen.

Numizmatikalıq maǵlıwmatlarga qaraǵanda, maqbaranıń qurılısı XIV ásirdiń birinshi yarımına tuwra keledi. Bul Altın Orda Xorezm sawda qalalarınıń gúllep-jasnawı menen baylanıslı bolıp, olardan biri xalıqaralıq sawdanıń qızǵın jollarında jaylasqan Mizdaxqan edi.

Qurılısı haqqında ápsana

Mazlumxan sulıw maqbarası haqqında eski, áyyemgi ápsana bar. Bir kúnleri Xorezm húkimdarlarınan biri óz qızın kimde-kim ájayıp zat jaratıp hámmeni lal qaldırsa, soǵan beriwge qarar etedi. Qızǵa ashıqlardan biri jer astında imarat qurıp, onıń gúmbezin jerdiń ústinde qaldıradı. Sonda húkimdar ashıq jigitten, ele qurıwı pitpegen gúmbezden ózin tómenge taslap, óz muhabbatın dálillewdi soraydı. Jigit ózin taslaydı hám nabıt boladı. Mavzoleydegi eki qábir Mazlum hám onıń súyiklisine arnalgan.

Izertleniwi

Mazlumxan Suluw maqbarasın A. Y. Yakubovskiy 1928-1929-jılları izertlegen. A. Yakubovskiyden keyin bolsa arxitektorlar V. I. Pilyavskiy hám B. M. Filimonov tárepinen úyreniw jumısları dawam ettirilgen. A. Yakubovskiy áyyemgi Mizdaxqannıń pútkil kompleksin úyreniw menen bir waqıtta maqbaranıń qurılısın XIII ásirdiń ekinshi yarımı — XIV ásir basları dep esaplagan. Mavzoleydegi qábir taslardan A. Yakubovskiy kóshirgen jazıwlar — parsı tilindegi qosıq jazıwlar shıǵıstanıwshı ilimpaz A. A. Nekrasov tárepinen awdarılǵan hám basıp shıǵarılǵan. 1947-jılı estelikti teksergen V. I. Pilyavskiy onıń qurılısın XIII ásir basları dep maǵlıwmat beredi, sonday-aq, bul imarat jer astında ekenligi haqqında pikir bildirgen. 1959 hám 1966-jılları Mazlumxan sulıw mavzoleyi ushin restavraciya joybarın tayarlaw procesinde arxitektor B. M. Filimonov estelikti úyreniw menen shugıllangan.

V. M. Filimonovtıń atap ótiwinshe, estelik jer astı qurılması emes, al jer ústinde qurılǵan. Dáslep saray xızmetin atqarǵan. Keyin ala maqbaraǵa aylandırılǵan.

Vadim Yagodin basshılıǵında 1966-jılı alıp barılǵan arxeologiyalıq qazıwlar nátiyjesinde imarattıń jası, qurılıs maqseti hám tábiyatına baylanıslı qarama-qarsı bahalardı joq etiwge imkan beretuǵın jańa materiallar toplandı. Altın Orda teńgeleri (tiykarınan Berdibek hám Jánibek teńgeleri) tabıldı.