Mensinbew
.jpg)
Kúndelikli qollanıwda mensinbew ádette jekkóriw háreketine yamasa bir nársege ulıwma húrmettiń joqlıǵın bildiredi. Bul emociyalar jıynaǵı ádette beyimlenbegen minez-qulıqtı payda etedi[1][2]. Basqa avtorlar mensinbewdi qatnastı payda etetuǵın aqıl-oy hám sezimler jıynaǵı emes, al unamsız emociya retinde túsindiredi. Pol Ekman mensinbewdi ashıw, jerkeniw, qorqınısh, baxıt, qayǵı hám tańlanıw menen birge jetinshi tiykarǵı emociya retinde kórsetedi. Robert S. Solomon mensinbewdi renjiw hám ashıw menen birdey emocional izbe-izlikke jaylastıradı hám ol úshewiniń arasındaǵı ayırmashılıqlar renish joqarı statuslı adamǵa baǵdarlanǵan ashıw ekenin; ashıw teń statuslı adamǵa baǵdarlanǵanın; al mensinbew tómen statuslı adamǵa baǵdarlanǵan ashıw ekenin tastıyıqlaydı[3] .
Etimologiya
Bul termin 1393-jılı eski francuz tilinde latınsha «kemsitiw» mánisin bildiretuǵın contemptus sózinen payda bolǵan. Ol contemnere sóziniń ótken máháldegi kelbetligi hám con- intensiv prefiksi + «kemsitiw, jekkóriw» mánisin ańlatatuǵın temnere sózinen; mensinbewshi 1529-jılı payda bolǵan[4].
Mádeniy kontekst
Ekman hám Frizen (1986) baqlawshılardıń on hár qıylı mádeniyattaǵı, yaǵnıy Batıs hám Batıs emes te, mensinbewdi bildiredi degen belgili bir bet kórinisin anıqladı. Bul izertlewde Batıs Sumatra, Indoneziyanıń turǵınları amerikalı, yaponiyalı hám indoneziyalı adamlardıń fotosúwretlerin kórdi. Olardıń ayırım bet kórinislerin mensinbew yamasa tiykarǵı emociyalar - ashıw, jerkenish, quwanısh, qayǵı, qorqınısh yamasa tańlanıw retinde klassifikaciyalaw qábileti mádeniyatlar arasında ulıwma mensinbew ortaq túsinik ekenin kórsetti (kelisiw dárejesi 75% ke teń). «Erinniń múyeshi tartılǵan hám bettiń bir tárepinde sál kóterilgen (yamasa bir tárepte ekinshi tárepke qaraǵanda ádewir kúshlirek) kórinis mensinbewdi bildirdi». Bul izertlew mensinbew, sonday-aq mensinbewdiń sırtqı kórinisi, basqa tiykarǵı emociyalar menen salıstırǵanda Batıs hám Batıs emes xalıqlar arasında birdey tanılatuǵınlıǵın kórsetti.
Amerika inglis tilinde «contempt» (mensinbew) sózin qollanıw erte XIX ásirden baslap azayǵan, al XXI ásirde «disrespect» (húrmetsizlik) sózi salıstırmalı túrde kóbirek keń tarqalǵan.
Ózgeshelikler
Pol Ekman, ataqlı psixolog, hámmege birdey tanılǵan altı emociyanı anıqladı: ashıw, jerkenish, qorqınısh, quwanısh, qayǵı hám tańqalıw. Mensinbew boyınsha tabılǵan nátiyjeler anıq emes, degen menen bul emociya hám onıń kórinisi hámmege birdey túrde tanılatuǵını haqqında eń keminde dáslepki ayırım dáliller bar.
1990-jıllarda Ekman emociyalardıń keńeytilgen dizimin usınıs etti, usı ret mensinbewdi de qamtıdı.
Anıqlawshı ózgeshelikler
Mensinbewdiń bes tiykarǵı ózgesheligi bar. Mensinbew - mensinbewshilik obektiniń kórinisi yamasa turısı haqqında pikir talap etedi. Atap aytqanda, mensinbew qanday da bir morallıq yamasa jeke kemshilik yamasa defekt sebepli, mensinilgen adam mensinbewshi áhmiyetli dep esaplaytuǵın adamlararalıq standartqa qatnaslı óz turısın kompromisske alıp kelgeni haqqındaǵı pikirdi óz ishine aladı. Bul qasaqana islenbegen bolıwı múmkin, al statustıń joqlıǵı sebepli bolǵan. Bul statustıń bolmawı mensinbewshiniń mensinbew obektin pútkilley qádirsiz, yamasa belgili bir adamlararalıq standartqa tolıq juwap bermeytuǵın sıpatında klassifikaciyalawına sebep bolıwı múmkin. Sonlıqtan, mensinbew — adamlararalıq standartqa juwap bere almawǵa reakciya bolıp tabıladı. Mensinbew sonıń menen bir qatarda mensinbew obektine qarawdıń yamasa itibar beriwdiń belgili bir usılı bolıp tabıladı, hám qarawdıń bul formasınıń jaǵımsız affektiv elementi bar. Mensinbew jerkenishke uqsas júdá visceral emociya retinde, yamasa salqın nemquraylıq retinde seziliwi múmkin.
Mensinbewdiń belgili bir salıstırmalı elementi bar. Devid Yumnıń mensinbew izertlewlerinde, ol jekkóriwshilik tiykarınan birewdiń «jaman qásiyetlerin» «olar qalay bolsa, solay» túsiniwdi talap etetuǵının, sonıń menen birge bul adam menen ózimizdi salıstırıwdı ámelge asırıwdı usınıs etedi. Bul refleksiv element sebepli, mensinbew jáne biz mensinbewshiniń «unamlı ózin seziwi» dep atay alatuǵın nárseni óz ishine aladı. Mensinbewdiń bir ózgesheligi - adam ádette óziniń mensinbew obektine qatnaslı sezetuǵın psixologiyalıq sheginiw yamasa uzaqlıq. Bul psixologiyalıq uzaqlasıw adamnıń óziniń mensinbew obekti menen sáykes kelmewin bildiriwdiń áhmiyetli usılı hám ol mensinbew obekti menen empatiyalıq sáykeslesiwge jol qoymaydı. (Yum, 2002, 251) Adamǵa degen mensinbew — mensinbewshilik kórsetip atırǵan adam áhmiyetli dep esaplaytuǵın adamlararalıq standartqa tolıq juwap bermegen birewge unamsız hám salıstırmalı túrde qaraw yamasa itibar beriw usılın óz ishine aladı. Kózqarastıń bul forması mensinbew obektinen psixologiyalıq sheginiwdi payda etedi[5].
Qásiyetler
Mensinbew morallıq jámiyette paydalı maqsetke xızmet etiwi múmkin. Mensinbew etikası basqa básekiles etika sistemalarına qaraǵanda juwaplardıń ádewir úlken keńligin beredi, olar háreketler etikasına (háreketlerdi olardıń durıslıǵı yamasa qáteligi boyınsha bahalaw) yamasa sezimler etikasına (mısalı, renish etikası) tiykarlanǵan bolsa da. Etikalıq emes, ádepsiz yamasa morallıq jaǵınan jaǵımsız dep tabılǵan nárselerge mensinbew sezimin seziw arqalı, adam olardıń jaman ekenin kórsetiwi hám olardı morallıq jámiyetten alıp taslawı múmkin[6] .
Derekler
- ↑ TenHouten, W.D. (2007), A General Theory of Emotions and Social Life. Routledge.
- ↑ «Definition of CONTEMPT» (en). www.merriam-webster.com (20-yanvar 2024-jıl). Qaraldı: 26-yanvar 2024-jıl.
- ↑ Solomon R.C. (1993). The Passions: Emotions and the Meaning of Life. Hackett Publishing.
- ↑ TenHouten, W.D. (2007), A General Theory of Emotions and Social Life. Routledge.
- ↑ Bell, M. (2005). "A Woman's Scorn: Toward a Feminist Defense of Contempt as a Moral Emotion". Hypatia 20 (4): 80–93. doi:10.1111/j.1527-2001.2005.tb00537.x.
- ↑ Bell, Macalester „Contempt, Racism, and Civility's Limits“,. Hard Feelings: The Moral Psychology of Contempt, 2013. DOI:10.1093/acprof:oso/9780199794140.003.0006. ISBN 0199794146.