Mikroorganizmler
Mikroorganizm yamasa mikrob (grekshe mikros — kishi, bios — turmıs) — mikroskopik ólshemdegi organizm bolıp, ol bir kletkalı yamasa kletkalar koloniyasi retinde kórinetuǵın bolıwı múmkin. Mikroorganizmlerge bakteriyalar, aktinomecitler, ashıtqılar, viruslar, pilis zamarıqları, mikroskopik suw otlar hám basqalar kiredi. Mikroorganizmler prokariotlar (kletkasında yadro hám xromosoma apparatı joq organizmler) hám eukariotlarǵa (kletkasında sitoplazma hám membrana menen ajıratılǵan yadrosı bar bir yamasa kóp kletkalı organizmler) bólinedi. Mikroorganizmler tábiyatta (topıraq, suw, ósimlik qaldıqları hám basqalar) keń tarqalǵan. 1 g topıraq yamasa suw astı gruntında 2-3 milliardǵa shekem mikroorganizmler boladı. Mikroorganizmlerdiń ólshemi túrlishe bolıp, olar mikronniń onnan bir bóleginen bir neshe mikronǵa shekem boladı. Mikroorganizmlerdiń fiziologikalıq-morfologiyalıq qásiyetleri hám turmıs cikli hár túrlı. Kóplegen mikroorganizmler bir kletkalı, geyparaları, mısalı, pilis zamarıqları kóp kletkalı jiplerge (mitseliy) iye. Mikroorganizmler, ádetde, xlorofillsiz, biraq geyparalarında bakterioxlorofill hám xlorofill bar. Kóbisi bólınıp, geyparaları búrtiklenip, sonıń menen birge, konidiya hám sporalar payda etip kóbeyedi. Kesellik qozǵatıwshı mikroorganizmler de bar. Mikroorganizmler sırtqı ortalıqtıń hár túrlı faktorları tásirine júdá shıdamlı. Mikroorganizmler tábiyatta elementler aylanıwında úlken rol oynaydı. Mikroorganizmler ósimlik hám haywan qaldıqların bóleklep, jasıl ósimlikler ózlestiriwi múmkin bolǵan mineral birikpeler (mısalı, karbonat angidrid gazı, ammiak hám basqalar) ge aylantıradı. Azot jıynawshı mikroorganizmler hám túynek bakteriyaları molekulyar azottı jıynaw ózgeshelikine iye. Mikroorganizmler fosfor, azot, uglerod, kúkirt, temir hám basqalardıń tábiyaatta aylanıwında qatnasadı. Bunnan tısqarı, topıraqta kóbeyip, keyin óledi, onı organikalıq elementlerge bayıtadı. Mikroorganizmler turmıs iskerligi nátiyjesinde topıraq ónimliligi artadı[1].
Jaratılıwı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Mikroskopik organizmlerdiń bar ekenligi kóp ásirler dawamında XVII asirde jańalıq ashılıwınan aldın talqılanǵan. Eramızǵa shekemgi VI ásirge kelip, házirgi Hindistannıń jaynları nigodalar dep atalatuǵın mayda organizmlerdiń bar ekenligin shamalaǵan. Bul nigodalar topar bolıp tuwıladı; olar barlıq jerde, atap aytqanda ósimlikler, haywanlar hám adamlardıń denesinde jasaydı; hám olardıń turmısı tek sekundtıń bir bólegine dawam etedi. Jaynizmniń 24-vosihi Mahaviranıń sózlerine kóre, adamlar awqatlanıw, dem alıw, otırıw hám háreket qılıwda bul nigodalardı úlken kólemde joq etedi. Kóplegen zamanagóy jaynlardıń aytıp ótiwinshe, Mahavira táliymatı zamanagóy ilim tárepinen jaratılǵan mikroorganizmlerdiń bar ekenligin aldınan aytıp beredi.
