Mirjaqıp Dulat ulı

Mirjaqıp Dulat ulı
Mirjaqıp Dulat ulı
qazaqsha Міржақып Дулатұлы
	Mirjaqıp, 1916-jılı
Tuwılǵan sánesi	25-oktyabr 1885
Tuwılǵan jeri	Sarıqopa, Torǵay wálayatı, Rossiya imperiyası (házirgi Qostanay wálayatı, Qazaqstan)
Qaytıs bolǵan sánesi	5-oktyabr 1935 (49 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Solovki tutqın lageri, SSSR
Puqaralıǵı	Rossiya imperiyası, Alash Orda, SSRA
Kásibi	shayır, jazıwshı, siyasatshı

Mirjaqıp Dulat ulı (qazaq: Міржақып Дулатұлы, rus: Миржакып Дулатов; 1885-jıl 25-noyabr — 1935-jıl 5-oktyabr), sonday-aq, Mir Yakub Dulatov atı menen de belgili — qazaq shayırı, jazıwshısı hám qazaq milliy Alash Orda húkimetiniń basshılarınıń biri. Onıń Madiyar hám Arǵın laqapların qollanǵanı belgili^[1].

Jaslıq jılları

Mirjaqıp 1885-jıl 25-noyabrde Torǵay wálayatınıń Sarıqopa awılında musılman shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ol Orta júzdiń Arǵın ruwınan bolǵan. Eki jasında anası Demeshten, 12 jasında bolsa ákesi Dulattan ayırılǵan. Ol dáslepki bilimin dástúriy awıl mektebinde alǵan. 1897-jılı Mirjaqıp qazaq-rus orta mektebine oqıwǵa kirip, 1902-jılı awıl muǵallimi bolıp tamamlaǵan. 1904-jılı Qarqaralıda Axmet Baytursın ulı hám Álixan Bókeyxan menen tanısqan. Qazaq reformistlik milliy háreketiniń bul eki basshısınıń tásiri menen onıń sanasında antikoloniallıq hám ruslarǵa qarsı kózqaraslar qáliplesken.

1907-jılı Sankt-Peterburgqa kóship barıp, Konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyanıń delegatı bolǵan. Sankt-Peterburgta ol óziniń dáslepki qosıǵın tek bir sanı shıqqan «Serke» qazaq jurnalında járiyalaǵan. Qosıq «Jaslarǵa» dep atalǵan.

Ol jurnaldıń hesh qashan basılıp shıqpaǵan ekinshi sanı ushın «Biziń maqsetimiz» dep atalǵan taǵı bir maqala jazǵan.

Siyasiy iskerligi

Mirjaqıptıń siyasiy kózqarası 1909-jılı óziniń dáslepki qosıqlar toplamı — «Oyan! Qazaq» kitabı basılıp shıqqannan keyin júdá tez qáliplesti^[2]. Kitap sol waqıttıń ózinde-aq konfiskaciyalandı. Ol 1911-jılı «Oyan! Qazaq» kitabın qayta basıp shıǵardı hám bul basılımnan keyin Torǵay wálayatına qaytıp keldi.

1910-jılı óziniń dáslepki «Baxıtsız Jamal» romanın járiyaladı. «Baxıtsız Jamal» zamanagóy qazaq ádebiyatındaǵı eń birinshi roman esaplanadı. Kitapta qısım astındaǵı qazaq hayallarınıń táǵdiri tuwralı sóz etiledi.

Sonday-aq, 1910-jıllardıń basında Mirjaqıp jańadan qáliplesip kiyatırǵan qazaq reformizmi hám milliy háreketiniń jetekshisi retinde kózge túse basladı. Onıń shıǵarmaları Rossiya húkimeti tárepinen baqlaw, tergew hám qorqıtıwlardıń baslanıwına sebep boldı. Patsha Rossiyasınıń baqlawı astında bolǵanı ushın Mirjaqıp turaqlı jumısqa kire almadı yamasa uzaq waqıt bir qalada tura almadı. Ol 1911-jılı Semeyde qamaqqa alınıp, bir yarım jıl qamaq jazasın ótedi.

Azatlıqqa shıqqannan keyin, Mirjaqıp 1918-jılǵa shekem (Kerenskiy húkimeti tárepinen jabılǵanǵa shekem) qazaq tilindegi «Ayqap» hám «Qazaq» dáwirli basılımlarına turaqlı túrde maqalalar jazıp turdı. Óziniń esse hám qosıqlarında Mirjaqıp imperiya basqarıwı astındaǵı qazaqlardıń sociallıq-ekonomikalıq hám siyasiy jaǵdayın sınǵa aldı. Ol, sonday-aq, 1913-jılı «Azamat» dep atalǵan taǵı bir qosıqlar toplamın járiyaladı^[3].

Miyrası

Mirjaqıp 1988-jılı qaytıs bolǵannan keyin aqlandı. Ol zamanagóy qazaq ádebiyatınıń tiykarshılarınıń biri hám qazaq milliy háreketiniń jetekshisi dep esaplanadı.

Qazaq ádebiyatındaǵı dáslepki roman — «Baxıtsız Jamal» esaplanadı. Avtor bul shıǵarmada patriarxallıq-feodallıq dástúrler hám ádetlerdiń qurbanına aynalǵan qazaq qızı Jamaldıń táǵdirin súwretleydi hám sol tiykarda eski dástúrler menen jańa áwlad arasındaǵı gúresti ashıp beredi. Roman sol dáwirdegi oyanıp kiyatırǵan jaslar arasındaǵı teńlik sezimin anıq kórsetip bergeni ushın joqarı bahalanadı^[4]^[5].

Derekler

↑ Uyama, Tomohiko «The Geography of Civilizations: Chapter 3-A Spatial Analysis of the Kazakh Intelligentsia's Activities, From the Mid-Nineteenth to the Early Twentieth Century» (fevral 2005).
↑ Мир-Якуб Дулатов
↑ Asur Ozdemir, Kazak Turklerinin Buyuk Edibi, Mirjakip Dulatuli, Bilim ve Kültür Dergisi (bilig-3/Fall, 1996)
↑ Қирабаев Серік Тәуелсіздік Рухымен Астана: "Фолиант", 2002, 35 page
↑ «Оян, қазақ - Міржақып Дулатов». Zharar (2019-jıl 5-yanvar). Qaraldı: 2023-jıl 28-mart.

[Uyama-1] Uyama, Tomohiko «The Geography of Civilizations: Chapter 3-A Spatial Analysis of the Kazakh Intelligentsia's Activities, From the Mid-Nineteenth to the Early Twentieth Century» (fevral 2005).

[2] Мир-Якуб Дулатов

[3] Asur Ozdemir, Kazak Turklerinin Buyuk Edibi, Mirjakip Dulatuli, Bilim ve Kültür Dergisi (bilig-3/Fall, 1996)

[4] Қирабаев Серік Тәуелсіздік Рухымен Астана: "Фолиант", 2002, 35 page

[5] «Оян, қазақ - Міржақып Дулатов». Zharar (2019-jıl 5-yanvar). Qaraldı: 2023-jıl 28-mart.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]