Modal sózler

Modal sózler — sóylewshiniń gáptegi aytılǵan pikirge boljaw, isenim, gúman etiw, maqullaw, biykarlaw, tastıyıqlaw t.b. sıyaqlı qatnasların bildiretuǵın sózler. Modal sózlerdiń toparına álbette, bálkim, qullası, demek, máselen, múmkin, itimal, shınında, durıs, ıras, sózsiz, awa, jaq, shaması, mısalı, máselen, tilekke qarsı, aytpaqshı t.b. sózler kiredi. Olar sóylewshiniń haqıyqatlıqqa bolǵan hár túrli modallıq, sezimlik, ise nim, maqullaw, biykarlaw t.b. mánilik qatnasların bildirip keledi. Mısalı: Qullası, eki jılda eńsem gújireyip, awılǵa qaytıp keldim. Demek, teńizdiń mánisin bayanlawǵa tamshısı haqılı. Shınında da, qay waq bir waq usınday áleme-juwa sózdiń baslanatuǵınına Súyindiktiń kózi jetken edi.

Modal sózler mánili bóleklerge (túbir hám qosımtalarǵa) ajıratılmaydı. Gáp aǵzaları menen sintaksislik baylanısqa túspeydi. Sonlıqtan, olar sóz dizbeginiń bir sıńarı bola almaydı. Tek ulıwma gápke yamasa onıń bir aǵzasına mánilik jaqtan ǵana qatnaslı bolıp baylanısadı. Mısalı: Shınında, bul ǵawashanı suwǵarıwǵa eki adam kóplik etpeydi. Múmkin, oǵan Aydananıń sóz leri tásir etken shıǵar. Oqıwdan kóp qalıw, álbette, ózine zıyan.

Modal sózlerdiń mánileri:

Modal sózler pútin gápten ańlatılǵan pikirge yaki onıń bir aǵzasınıń qatnasına qaray tómendegi mánilerde qollanıladı:

1. Gáptegi aytılǵan pikirge isenim bildiriw mánisinde qollanıladı. Bul mánide álbette, durısında, shınında, ırasında, sózsiz, shubhasız t.b. modal sózler keledi.
2. Boljaw, shamalaw, gúman etiw mánilerin bildiredi: bálkim, múmkin, shaması, qáydem, mágár, sirá t.b.
3. Maqullaw, biykarlaw, tastıyıqlaw mánilerin bildiredi: awa, joq, jaq (yaq), jaqsı (yaqshı), maqul t.b.
4. Sóylewshiniń sezimlik (emocionallıq) qatnas máni sin ańlatadı: tilekke qarsı, baxtımızǵa, meniń baxtıma, ne qılayıq, ıqtıyarı t.b.
5. Sóylewshiniń pikiriniń dáslepki pikir menen baylanıslılıǵın, juwmaǵın, nátiyjesin bildiredi: demek, qısqası, qullası, aqırı, olay bolsa, mısalı, máselen, sóyt ip, nátiyjede, alǵárez t.b.

Bulardan basqa da modallıq mánini aytpaqshı, ayt qanday, menińshe, kerisinshe, birinshiden, ekinshiden, jaqsısı, qáne, qánekey, minekey hám t.b. sıyaqlı sózler ańlatıp keledi.