Monshaq

Monshaq-("moyın" + shaq) Hár túrli hasıl taslardan dizip jasalǵan taǵınshaq.Bul taǵınshaq tek ǵana moyınǵa taǵılıp qoyılmastan olar óńirge,qolǵa,bas kiyimge hám basqa da kiyim-kensheklerge sán ushın taǵıladı.Mine usınday ózgesheliklerine qaray qaraqalpaq tilinde monshaqlar eki túrli mánide qollanıladı:

1.Moyınǵa taǵatuǵın taǵınshaqlar.

2.Hár túrli mayda taslar.

Moyınǵa taǵatuǵın moyınshaqlar isleniw úlgilerine, sırtqı kórinisleriniń qanday da bir zatqa uqsaǵanlıǵı hám paydalanıw ornına qaray payda bolǵan birneshe atamaları bar.Mısalı, óńirmonshaq taǵılıw ornına qaray payda bolǵan, kózmonshaq adamnıń kózine uqsas aq, qara túsli búrshikler menen bezelgen monshaq h.t.b. Monshaq taǵıw kóbinese jas balalarǵa hám qız-kelinsheklerge tán bolǵan,al er adamlar derlik monshaq taqpaǵan,tek ayırımları bas kiyimge qadap, basqalardan ajıralıp turıwshı belgi sıpatında taqqan. Monshaq taǵıw dástúri erte dáwirlerden hár túrli úrp-ádetlerge baylanıslı taǵılǵan.Jipke taslardı dizip jasap,olarǵa úkiniń,búrkittiń tırnaǵın,qasqırdıń tislerin qosıp baylaǵan hàm bul jawız kúshlerden,kóz-tilden saqlaydı dep túsinilgen. Monshaqlardı ırımǵa tagıw dástúri búgingi kúnde de ushırasadı.Mısalı, sarı monshaqlar(yantar)dan sawlıqqa paydalı dep taǵıldı.

Túrleri

Qaraqalpaq tilinde monshaqtin bir neshe túrleri bar.Olar óńirmonshaq,kózmonshaq,jılanbas monshaq,dizbe monshaq,shashmonshaq,merwerit monshaq,qálempir monshaq,lağıl marjan,aq marjan h.t.b.

Óńirmonshaq-hayal-qızlardıń óńirge taǵatuǵın bezeniw zatı,yarım shar qubba hàm shınjırǵa bekitilgen qonırawlardan turadı.Oyma naǵıslı ernegi peruwza,qız monshaqlar qadalı bezelgen túrleri de bar. Gúmisten altın jalatıp islengen.Burınlar bul taǵınshaqtı hayal-qızlar analıqtıń belgisi dep taqqan.

Kózmonshaq-adamnıń kózine uqsas bolıp jasalǵan.Kózmonshaqtı kishkene balalardıń bas kiyimine,bilegine, sonday-aq, jas qız-kelinshekler kóyleginiń ishki hám sırtqı táreplerine,bileklerine kóz-tilden saqlanıw ushın taǵıladı.

Shashmonshaq-hár qıylı mayda shıtaqlardan yamasa xan teńgelerden dizilgen shashqa taǵılatuǵın monshaqtıń bir túri.

Teńgeli monshaq-xan teńgelerden shashmonshaq etip dizilgen óńirjiyeklerdi,óńirshelerdi bezew ushın islengen monshaq.

Laǵıl marjan-qızıl reńdegi taslardan dizilgen monshaq.Laǵıl arabsha sóz bolıp,«qızıl reńli qımbat baxalı tas» mánisin ańlatadı.

Aq monshaq-hayal-qızlardıń moynına taǵatuǵın aq taslardan dizilgen monshaqtıń bir túri.Házirgi waqıtta da aq monshaqtıń túrleri bar.Aq monshaq xadallıqtıń,jaqsılıqtıń bir belgisi bolıp esaplanadı.

Derek

• “Qaraqalpaq tilindegi taǵınshaq atamaları”.-Nókis: Qaraqalpaqstan baspası.2020.-22-25-bet