Kontentke ótiw

Muxammed Amin Rasulzade

Wikipedia — erkin enciklopediya
Muxammed Amin Rasulzade
ázerbayjansha: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Rasulzade, shama menen, 1950-jılları
Ázerbayjan Milliy Keńesiniń prezidenti
Wákillik dáwiri
1918-jıl 27-may — 1918-jıl 7-dekabr
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne31-yanvar 1884(1884-01-31)
Tuwılǵan jeriNovxanlı, Baku uezdi, Baku guberniyası, Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sáne6-mart 1955(1955-03-06) (71 jasta)
Qaytıs bolǵan jeriAnkara, Túrkiya
Jerlengen ornıCebeci Asri qábiristanlıǵı
Siyasiy partiyasıMusavat partiyası
Ómirlik joldasıUmbulbanu Rasulzade
KásibiÁzerbayjan lideri, jurnalist
Qolı

Muxammed Amin Rasulzade (tolıq atı: Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə; 1884-jıl 31-yanvar — 1955-jıl 6-mart) — ázerbayjanlı siyasatshı, jurnalist, jámiyetlik isker hám Ázerbayjan Milliy Keńesiniń baslıǵı. Ol 1918-jılı qurılǵan Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń tiykarshısı hám Ázerbayjan mámleketshiliginiń atası dep esaplanadı. Onıń «Bir márte kóterilgen bayraq, qayta túspeydi!» (ázerbayjansha: Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!) degen sózleri XX ásirdiń basında Ázerbayjandaǵı ǵárezsizlik háreketiniń baslı uranı boldı. Rasulzade óz siyasatında Ázerbayjan mámleketin dushpan kúshlerden qorǵaw hám milliy avtonomiyaǵa erisiwdi baslı maqset etip qoydı[1].

Jaslıǵı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

1884-jılı 31-yanvarda Baku qasındaǵı Novxanlı awılında Axund Xadjı Molla Alakbar Rasulzadeniń shańaraǵında tuwılǵan[2]. Muxammed Amin Rasulzade dáslep rus-musılman mektebinde, keyinirek Baku politexnika kolledjinde tálim aldı. Oqıw jıllarında ol Ázerbayjannıń zamanagóy tariyxındaǵı birinshi jasırın shólkem — «Musılman jaslar shólkemi Musavat»tı qurdı[1] hám 1903-jıldan baslap hár túrli oppoziciyalıq gazetalarda maqalalar jaza basladı. Sol dáwirde onıń monarxiyaǵa qarsı kózqarasları hám Ázerbayjan ushın milliy avtonomiya talapları onı social-demokratlar hám keleshektegi kommunistler menen jaqınlastırdı. 1904-jılı ol dáslepki musılman social-demokratik shólkemi bolǵan «Hummet»ti qurdı hám onıń «Takamul» (1906–1907) hám «Yoldash» (1907) gazetalarınıń bas redaktorı boldı. Rasulzade sonday-aq, «Hayat», «Irshad» sıyaqlı partiyasız gazetalarda hám «Fuyuzat» jurnalında kóp sanlı maqalalar járiyaladı. Onıń «Qarańǵılıqtaǵı jaqtılıq» atlı dramalıq pyesası 1908-jılı Baku qalasında saxnalastırıldı.

Rasulzade hám onıń kásiplesleri Ázerbayjan ziyalılarınıń wákilleri edi. Olardıń kópshiligi, sonday-aq, Rasulzadeniń ózi de 1905-jılı Rossiya Social-Demokratiyalıq jumısshılar partiyasıniń (bolshevikler) Baku shólkeminiń aǵzaları bolǵan[3]. Keńes arxivlerinde Rasulzadeniń Prokopius Dzhaparidze hám Meshadi Azizbekovlar menen túsirilgen súwreti saqlanǵan; bul bolshevikler keyinirek puqaralıq urısı dáwirinde atıp taslanǵan 26 Baku komissarlarınıń ekewi retinde belgili bolǵan[4]. Birinshi Rossiya revolyuciyası dáwirinde Rasulzade revolyuciyalıq háreketlerde belsendi qatnastı. Ańızlarǵa qaraǵanda, 1905-jılı Baku qalasında policiya tártipsizliklerdiń belsendi shólkemlestiriwshisi retinde jas Iosif Stalindi izlep júrgen waqıtta, onı Rasulzade qutqarıp qalǵan[5].

1909-jılı patsha húkimeti tárepinen quwǵınǵa ushıraǵan Rasulzade Iran Konstituciyalıq revolyuciyasında qatnasıw ushın Baku qalasınan Iranǵa qashtı. Iranda júrgende Rasulzade «Iran-e Azad» (Azat Iran) gazetasınıń redaktoru boldı[6], Iran Demokratiyalıq partiyasın qosıwshılardıń birine aylanda hám onıń «Jańa Iran» mánisin beretuǵın «Iran-e Now» gazetasın shıǵara basladı. Bul basılım «parsı gazetalarınıń ishinde eń ullı, eń áhmiyetli hám eń belgilisi» retinde táriyplengen[7]. 1911-jılı revolyuciyanı qorǵaw maqsetinde «Saadet-e bashar» (Insanıyat baxtı) kitabın járiyaladı. Rasulzade parsı tilin jetik bilgen[8].

1911-jılı Rossiya áskerleri Iranǵa kirip, britaniyalılar menen birgelikte Kajarlar sarayına Iran revolyuciyasın toqtatıwǵa járdem bergennen soń, Rasulzade sol dáwirdegi Osmanlı imperiyasınıń paytaxtı bolǵan Istanbulǵa qashtı. Sol jerde ol «Türk Yurdu» jurnalınıń tiykarın salıwǵa kómeklesip, onda Iran ázerbayjanları haqqındaǵı óziniń ataqlı «İran Türkleri» maqalasın járiyaladı[9].

Musavat partiyası hám Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası

Romanovlar dinastiyasınıń 300 jıllıǵına baǵıshlanǵan 1913-jılǵı Amniciya aktınan soń Rasulzade Bakuǵa qaytıp keldi, burın aǵzası bolǵan «Hummet» partiyasınan shıqtı hám 1913-jılı sol waqıtta jasırın islep turǵan, 1911-jılı tiykarı salınǵan «Musavat» (Teńlik) partiyasına qosıldı. Bul partiya dáslep panislamistlik, pantúrkiylik hám socialistlik ideyalardı qollap-quwatlaǵan edi[10][11][12][13][14]. Anıǵıraq aytqanda, panislamizm menen birge túrk dúnyası menen tereń mádeniy baylanıslardı jaqlaǵan bul partiya aqır-ayaǵında Ázerbayjan milliy partiyasına aylandı hám Rasulzade tez arada onıń jetekshisi boldı[15].

1915-jılı ol partiyanıń «Ashıq sóz» (Açıq Söz) gazetasın shıǵara basladı, bul basılım 1918-jılǵa shekem dawam etti. Fevral revolyuciyası júz bergennen soń, «Musavat» Rossiya imperiyasındaǵı basqa jasırın siyasiy partiyalar menen birge tez arada rásmiylestirildi hám Nasib Yusifbeyli basshılıǵındaǵı Túrk federalistleri partiyası menen birleskennen soń, Kavkaz musılmanlarınıń jetekshi partiyasına aylandı. 1917-jılǵı Oktyabr revolyuciyası Kavkazartınıń Rossiyadan ajıralıp shıǵıwına alıp keldi hám Rasulzade Kavkazartı Federaciyasınıń parlamenti esaplanǵan Seymdegi musulman frakciyasınıń baslıǵı boldı. Kavkazartı Federaciyası tarqalǵannan soń, musılman frakciyası Ázerbayjan Milliy Keńesi bolıp qayta shólkemlestirildi hám 1918-jıldıń may ayında Rasulzade bir awızdan onıń baslıǵı etip saylandı.

Súrgin

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Muxammed Amin Rasulzade 1930-jılları

Ómiriniń qalǵan bóliminde Rasulzade dáslep Túrkiyada súrginde jasadı. 1923-jıldan 1927-jılǵa shekem ol Moskva húkimeti sorawı boyınsha Kemalistler húkimeti tárepinen jumısı toqtatılǵan Yeni Kafkasya («Jańa Kavkaz») jurnalınıń bas redaktorı boldı[16]. Rasulzade 1928-jıldan 1931-jılǵa shekem Túrkiyada hár túrli maqalalar, gazeta hám jurnallar járiyalawdı dawam ettirdi[17]. Biraq, 1931-jılǵı emigrantlıq basılımlarǵa qarsı basım Rasulzadeniń Túrkiyadan shıǵarılıwı menen sáykes keldi hám ayırım adamlar bunı Keńes basımı aldında boysınıw dep túsindi. Súrginde Rasulzade «O Pantiurkizme v sviazi s kavkazskoi problemoi» (russha: О Пантюркизме в связи с кавказской проблемой, Kavkaz mashqalasına baylanıslı pantúrkiylik) atlı pamflet járiyaladı hám onda óziniń kózqarasın anıq bildirdi: pantúrkiylik siyasiy baǵdarlamadan góre mádeniy háreket esaplanadı[18]. Solay etip, ol 1938-jılı Polshaǵa ketti hám sol jerde óziniń ómirlik joldası, polshalı mámleketlik isker Józef Piłsudskiniń jiyeni Vanda menen tanıstı, sońınan 1940-jılı Rumıniyaǵa kóship ótti.

Húrmetleniwi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Rasulzade Ázerbayjan boyınsha kóplegen estelikler menen yadqa alınǵan, mısalı, onıń húrmetine atalǵan Baku mámleketlik universiteti. Rasulzade 1993–2006-jıllardaǵı 1000 Ázerbayjan manatı banknotında sáwlelengen[19].

Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı mámleketlik orta mektep esaplanǵan Mexmet Emin Rasulzade atındaǵı Anatoliya liceyi onıń atı menen ataladı[20].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 «Memmed Amin Resûlzâde (Bakû/Novhanı, 31 Ocak 1884 - Ankara, 6 Mart 1955)». Túrkiya Mádeniyat hám turizm ministrligi.
  2. ↑ Gümüşsoy, Emine (2007). "Mehmed Emin Resulzâde and a Nationalist Journal: Azeri Turk" (in tr). Kahramanmaraş Sütçüimam University Journal of Social Sciences. https://dergipark.org.tr/tr/download/issue-file/41135.
  3. ↑ Firuz Kazemzadeh. The Struggle for Transcaucasia. New York Philosophical Library, 1951 — 21 bet. 
  4. ↑ M.D. Guseinov. Тюркская Демократическая Партия Федералистов "Мусават" в прошлом и настоящем. Baku, 1927, p. 9
  5. ↑ Rais Rasulzade. Mahammad Amin Rasulzade: Founding Father of the First Republic. Azerbaijan International, 1999.
  6. ↑ J. Castagne. "Le Bolshevisme et l'Islam". Revue du Monde Mussulman (Paris).
  7. ↑ Nassereddin Parvin. Encyclopædia Iranica, 2012-03-30. 
  8. ↑ Gasimov, Zaur (2022). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". Iranian Studies.
  9. ↑ Azerbaijan Democratic Republic. Azerbaijan Government 1918-1920. Baku, "Youth", 1990. p. 25
  10. ↑ Pan-Turkism: From Irrendentism to Cooperation by Jacob M. Landau P.55
  11. ↑ On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus by Firouzeh Mostashari P. 144
  12. ↑ Ethnic Nationalism and the Fall of Empires by Aviel Roshwald, page 100
  13. ↑ Disaster and Development: The politics of Humanitarian Aid by Neil Middleton and Phil O'keefe P. 132
  14. ↑ The Armenian-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications by Michael P. Croissant P. 14
  15. ↑ Tadeusz Swietochowski, Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition, Columbia University Press, 1995, p. 52.
  16. ↑ Zaur Gasimov. "Anti-communism Imported? Azeri Emigrant Periodicals in Istanbul and Ankara (1920-1950s)". Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 8 (16): 9.
  17. ↑ Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensklopediyası. 194. 
  18. ↑ Tadeusz Swietochowski. Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995 — 130 bet. ISBN 0-231-07068-3. 
  19. ↑ National Bank of Azerbaijan. National currency: 1000 manat. – Retrieved 24 March 2009.
  20. ↑ «T.C. Millî Eğiim Bakanlığı» (tr).

Qosımsha oqıw ushın

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Balayev, Aydin (2015). "Mamed Emin Rasulzadeh and the establishment of the Azerbaijani state and nation in the early twentieth century". Caucasus Survey 3 (2): 136–149. doi:10.1080/23761199.2015.1045292. 

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Muxammed_Amin_Rasulzade&oldid=226956» saytınan alınǵan