Muxtar Shaxanov

Muxtar Shaxanov
Rásmiy májilis portreti, 2007
Tuwılǵan sánesi	2-iyul 1942(1942-07-02)
Tuwılǵan jeri	Qasqasuw, Tólebiy rayonı, Túrkistan wálayatı, QazaqSSR, SSSR
Qaytıs bolǵan sánesi	19-aprel 2026(2026-04-19) (83 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Almatı, Qazaqstan
Dóretiwshilik túri	jazıwshı, dramaturg, shayır, siyasatshı
Sıylıqları	Lenin komsomol sıylıǵı (1982)

Muxtar Shaxanov (qazaqsha Мұхтар Шаханов; 1942-jıl 2-iyul, Kaskasuwqalası, Tóle biy rayonı, Túrkstan wálayatı — 2026-jıl 19-aprel, Almatı, Qazaqstan) — qazaq shayırı, dramaturg, jámiyetlik ǵayratker, Qazaqstan Miynet Qaharmanı (2022), Qazaqstan xalıq jazıwshısı (1996) hám Qırǵızstan xalıq shayırı (1994).

Ómirbayanı

1942-jılı 2-iyulde Túrkstan wálayatınıń Tóle biy rayonındaǵı Qasqasuw awılında Shaxanov Qıpshaq taypası Torı ruwı Kókmurın bóliminen shıqqan. Ákesi Dosbol Shaxanov.

Dóretiwshilik jolı

Muxtar Shaxanov 1960-jıldan 1965-jılǵa shekem «Qubla Qazaqstan», 1965-1970-jılları «Leninshil jas» gazetalarında jumıs isledi. 1969-jıldan Shaxanov SSSR Jazıwshılar awqamınıń aǵzası bolǵan.

1971-jıldan 1975-jılǵa shekem Shaxanov respublikalıq televidenie, radio redakciyalarında isledi.

1984-jılı ol «Jalın» almanaxınıń bas redaktorı, 1986-jılı «Jalın» jurnalınıń bas redaktorı (1986) boldı.

MM.Shaxanov bir waqıtları «Jalın» jurnalınıń bas redaktorı, jáhan oyshılların birlestiretuǵın «XXI ásir hám Ruwxıylıq» atamasındaǵı xalıqaralıq elita klubınıń Prezidenti hám Qazaqstan Jazıwshılar awqamı basqarmasınıń xatkeri edi.

Siyasattaǵı jolı

1976-jıldan Shaxanov Qazaqstan SSR Ministrler Sovetiniń Baspa, poligrafiya hám kitap sawdası boyınsha mámleketlik komitetinde bólim baslıǵı boldı. 1978-jıldan SSSR Jazıwshılar awqamınıń plenum aǵzası.

Shaxanov 1986-jılı Qazaqstan Jazıwshılar awqamı Basqarmasınıń xatkeri bolǵan bolsa, 1988-jılı Qazaqstan SSRdaǵı birinshi shólkemlestirilgen ekologiyalıq háreket, Aral hám Balxash mashqalaları boyınsha jámiyetlik komitettiń baslıǵı boldı. Keyin 1989-1991-jılları SSSR Joqarǵı Sovetiniń aǵzası boldı.

1986-jılǵı dekabr waqıyaları

1986-jılǵı Jeltoqsan kóterilisinde tikkeley qatnaspaǵan bolsa da, Muxtar Shaxanov waqıyanıń haqıyqatın ashıwda tiykarǵı roldi atqardı. 1989-jılı SSSR Xalıq deputatlarınıń I syezdinde (Moskva) dekabr waqıyaların birinshi márte awqam dárejesinde kóterip, rásmiy «milletshilik» degen bahanı biykarladı.

SSSR húkimeti buǵan qulaq aspaǵannan keyin belgili ilimpaz, Nobel sıylıǵınıń laureatı Andrey Saxarovtıń, keyin ala Rossiyanıń birinshi Prezidenti bolǵan Boris Elcinniń qollap-quwatlawı menen bul mashqalanı SSSR Joqarǵı Sovetiniń birinshi sessiyasında ekinshi márte qayta kóterip, SSSR Prezidenti Mixail Gorbachevtı Jeltoqsan waqıyasın úyreniw hám oǵan túpkilikli baha beriw boyınsha jańa komissiya dúziwge májbúr etti. Bul komissiya SSSR hákimiyatı húkim súrip turǵan waqıtta-aq KPSS OK siyasiy byurosına Awqamda birinshi bolıp siyasiy ayıplawlar kirgizdi.

Onıń baslaması menen Qazaqstanda dekabr waqıyaların úyreniw boyınsha komissiya dúzildi, Shaxanov onıń baslıǵı boldı. Komissiya sırlı hújjetlerdi ashıp, 8 mıńnan aslam shaxstıń uslanǵanın, 90 nan aslamınıń sudlanǵanın málim etti.

Shıńǵıs Aytmatov penen doslıǵı

Muxtar Shaxanov 1968-jılı Moskvada jas shayırlar jıyınında qırǵız shayırı Jolán Mamıtov arqalı Shıńǵıs Aytmatov penen tanısıp, «Qos bayterek doslıǵı» dep atalǵan bekkem baylanıs ornatadı. Olar birgelikte «Jar basındaǵı ańshınıń zarı» kitabın jazıp, kóplegen tillerge awdarıladı.

«Jar basındaǵı ańshınıń zarı» (tolıq atı: «Jar basındaǵı ańshınıń zarı, yamasa ásir ayırıwındaǵı sırlasıwı») – Shıńǵıs Aytmatov hám Muxtar Shaxanovtıń birgelikte jazǵan ruwxıy-filosofiyalıq esseler toplamı (1997-jılı basıp shıǵarılǵan, 352 bet). Bul kitap eki dos shayırdıń dialog túrindegi sırlasıwınan ibarat.

«Jar basındaǵı ańshınıń zarı» kitabında tuwılǵan jerdiń qúdireti, jeti ata nızamı, genofond máseleleri dodalanıp, Ózbekstanda jeti ataǵa shekem qız alıspaw nızamı shıǵıwına túrtki boldı.

1988-jılı M.Shaxanov 1926-jılı islam dininiń qaldıǵı degen sıltaw menen SSSR totalitar sisteması bayramlawdı qadaǵan etken Nawrız bayramınıń 62 jıldan soń qayta belgileniwine basshılıq etti.

1989-jılı 22-sentyabrde Qazaq SSRiniń «Tiller haqqında»ǵı nızamınıń qabıl etiliwine qatnasqan. Qazaqstan SSR Joqarǵı Soveti rus hám qazaq tillerine teńdey mámleketlik dáreje bergen nızamdı qabıl etip, basqalardıń qarsılıǵına qaramastan Muxtar Shaxanov minberge qaytadan shıǵıp sóylep, deputatlardı qazaq tilin óz aldına mámleketlik til qılıwǵa shaqırdı hám qabıl etilgen nızamnıń úlken aqıbetleri bolatuǵının eskertti. Shaxanovtıń usınısı baslıqtıń qollap-quwatlawı menen qayta dawısqa qoyılıp, qazaq tili ayrıqsha mámleketlik statusqa iye boldı. Bunnan tısqarı, shayır sońǵı jılları «úsh negizli til»ge de, tikkeley qazaq xalqın hám respublikadaǵı az quramlı milletlerdi tikkeley joq etiwge alıp baratuǵın, negizi «amerikalı millet»ten shıǵatuǵın «qazaqstanlı millet»ke de isenimli qarsılıq kórsetip kelgen.

1992-jılı M.Shaxanov Oljas Suleymenov penen birgelikte «Xalıq kongress» partiyasın dúzdi. Biraq eki tilde tárbiyalanǵan eki shaxs arasında milliy máp hám kosmopolitikalıq aǵım sistemalı kózqaras taba almaǵanı sebepli partiya uzaq jasay almadı.

1993-2003-jılları M.Shaxanov Qazaqstannıń Qırǵızstandaǵı Ayrıqsha hám Tolıq huqıqlı elshisi lawazımında islegen.

2001-jıldan «XXI ásir hám ruwxıylıq» xalıqaralıq elita klubınıń prezidenti boldı. 2004-jıldan «Mámleketlik til» jámiyetlik háreketiniń baslıǵı edi.

2004-2007-jılları M.Shaxanov Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń deputatı lawazımında islegen.

2010-jıldan «Ǵárezsizlikti qorǵaw» atamasındaǵı 50 den aslam jámiyetlik shólkemler, partiyalar, baspasóz orınların birlestiretuǵın xalıq demokratiyalıq háreketiniń baslıǵı hám respublikalıq «Jalın» jurnalınıń Bas redaktorı.

Dóretiwshiligi

M.Shaxanovtıń dáslepki qosıǵı «Sırdárya» 1959-jılı járiyalandı.

• Birinshi qosıqlar toplamı «Baxıt» 1966-jılı basıp shıǵarıldı.
• «Balladalar» (1968);
• «Aydıń tuwılıwı» (1970);
• «Qıranlar tóbege qonbaydı» (1974).
• 1976-jılı «Isenim patshalıǵı» atlı kitapları basıp shıǵarıldı.

Bir neshe qosıq kitaplarınıń hám xalıq arasında keń tarqalǵan bir qatar qosıqlardıń avtorı. Onıń ballada hám poemaları dúnya xalıqlarınıń 20 dan aslam tillerine awdarılǵan. Onıń qosıqlarında filosofiyalıq pikirler basım. Hám sózin, hám muzıkasın ózi jazǵan «Jubaylar jırı», «Tuwılǵan kún keshesinde», «Gúl dáwran», «Men saǵan ashıq edim» atlı qosıqları keń jámiyetshilikge keńnen tanıs. «Muhabbat nızamı», «Isenim patshalıǵı», «Sokrattı eslew túni» sıyaqlı dramaları respublika hám sırt el teatrlarında qoyılǵan. Aytmatov penen birgelikte jazǵan «Jar basındaǵı ańshınıń zarı» atlı esse kitabı hám «Sokrattı eslew túni» atlı draması kóplegen tillerge awdarılǵan. «Shıńǵıs xannıń adamgershilik sırı» dramalıq shıǵarması tiykarında Ukrainanıń Dovjenko atındaǵı kinostudiyası eki seriyalı telefilm shıǵardı.

M.Shaxanovtıń «Mádeniyattıń adasıwı», «Jazalawshı yad kosmopformulası» (Shıńǵıs xannıń adamgershilik sırı) atlı romanları YUNESKO sheńberinde kórip shıǵılıp, dúnya júzi kóleminde qızǵın pikir-talaslarǵa sebep boldı. Onıń shıǵarmaları dúnyanıń 50 den aslam tillerine awdarılǵan.

Puqaralıq tábiyatı

Muxtar Shaxanov qazaq tilin hám qazaq xalqın qollap-quwatladı.

2006-jılı onıń «Tilsizlendiriw anatomiyası» atlı kitabı baspadan shıqtı. Bul toplamǵa til, milliy ruwx, kosmopolitik aǵımlar haqqında jazılǵan bir neshe esse-poeması kirgen.

Shayır óz eliniń mámleketlik dárejedegi sıylıqlarınan, Xalıq qaharmanı ataǵınan, orden hám medallarınan turaqlı tárizde waz keshken.

Jeke ómiri

M.Shaxanov 2018-jıl aprelde ómirinde úshinshi márte úylengenin tán aldı. Erte jaslıq dáwirinde ol úlkibas rayonınan bolǵan Kúlende atlı qız benen kórisip júretuǵın bolgán. Ol jaslıǵında qaytıs bolǵan.

M.Shaxanovtıń úshinshi hayalı ilimpaz hám pedagog Rozalinda Ashirbayqızı Shaxanova edi. Shaxanova Pavlodarda tuwılǵan, rus tili hám ádebiyatın oqıǵan hám oqıtqan edi, ol 2025-jıldıń aprel ayında qaytıs boldı. 2021-jıldıń sentyabr ayında onıń Rawan atlı ulı qaytıs boldı.

Qaytıs bolıwı

2026-jıl 8-aprelde M.Shaxanov qara kesellik penen reanimaciya bólimine jatqarıldı. Ol 2026-jıl 19-aprelde dúnyadan ótti. Onıń Arıstan bab mavzoleyine jerlew iltiması orınlanbadı, biraq Mádeniyat hám málimleme ministri Aida Balaeva onıń Túrkstan wálayatındaǵı Ómirzaq Aytbaev hám Kópen Ámirbek jerlengen qoyımshılıqta jerlenetuǵının járiyaladı. 21-aprel kúni Almatıda Abay atındaǵı opera hám balet teatrında shayır menen xoshlasıw máresimi bolıp ótti. Sol kúni marhumnıń denesi tuwılǵan awılı Jańa Shiliktegi Muxtar Shaxanov atındaǵı dóretiwshilik úyine alıp kelindi. Kelesi kúni shayırdı Arıstan bab maqbarasınan 800 metr aralıqta jaylasqan Qoǵam awılındaǵı qoyımshılıq jerledi.

Qosıqlar hám balladaları

• «Everestke shıǵıw»
• «Muhabbat ájayıbatı»
• «Erkekler jırı»
• «Hayallar»
• «Sulıwlıqtı seziniw yamasa Ǵabiden Mustafin menen ǵarrılıq haqqında gúrriń»
• «Árman»
• «Shıń basındaǵı waqıya»
• «Altın, gúmis hám qalayı»
• «Jayıq penen ushırasqanda»
• «Bayqaysań ba?»
• «Jalın»
• «Janerke»

Sıylıqları

Qazaqstanda sıylıqlanıwı

• Qazaqstan Miynet Qaharmanı ataǵı (16 iyun 2022);
• Otan ordeni (16.06.2022-j.);
• Qazaqstan xalıq jazıwshısı (1996);
• Túrkstan wálayatınıń húrmetli puqarası

SSSRda sıylıqlanıwı

• Lenin komsomol sıylıǵınıń laureatı (1982);
• Qazaqstan Lenin komsomolı sıylıǵınıń laureatı (1972);
• Taza hám tıń jerlerdi ózlestirgeni ushın medal;
• Miynettegi erligi ushın medal

Shet el sıylıqları

• Qırǵız Respublikası xalıq shayırı (1994);
• Daneker ordeni (2024, Qırǵızstan);
• Birlesken Milletler Shólkeminiń Qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw baǵdarlaması sıylıǵınıń laureatı;
• Túrkiya Respublikasınıń «Túrk dúnyasına xızmeti ushın» xalıqaralıq sıylıǵınıń laureatı;
• Qırǵız Respublikası xalıqaralıq «Ruhaniyat» sıylıǵı laureatı;
• Túrk dúnyası jazıwshılar awqamınıń «Shahriyor» sıylıǵınıń laureatı;
• YUNESKOnıń «Booruker» klubı sıylıǵınıń iesi;
• Kaliforniya Ilim, industriya, bilimlendiriw hám kórkem óner akademiyasının A.Eynshteyn atındaǵı altın medalı (2002) – «Jazalawshı yadınıń kosmopformulası» shiǵarması ushın;
• Turkiyanıń Gebze qalasında «Túrkiy tilles xalıqlar arasında eń jaqsı dúnya shayırı» sıylıǵı berilgen (2002);
• Túrkiya, Ázerbayjan, Arqa Kipr mámleketleri tárepinen belgilengen «Túrk dúnyasına qosqan ayrıqsha xızmetleri ushın» ataǵınıń iesi (2006);
• AQSH ómirbayan institutı tárepinen belgilengen 2005-jıldıń «Jıl adamı» ataǵı berildi;
• Jigirmadan aslam sırt el akademiyaları, universitetleriniń húrmetli doktorı, professorı.
• Nobel sıylıǵınıń 100 jıllıǵı múnásibeti menen Tambov qalasında ótkerilgen «Nobel» sıylıǵı laureatları hám Nobel alıwshılarınıń xalıqaralıq kongressinde «Nobel» málimleme orayı, «Nobel» qorı, Rossiya tábiyǵıy ilimler akademiyası birgelikte tastıyıqlaǵan «Nobeldiń Altın medalı» menen sıylıqlandı.