Naxichevan Avtonom Respublikası
Naxichevan Avtonom Respublikası ázerbayjansha: Naxçıvan Muxtar Respublikası
| |
|---|---|
| Gimni: «Ázerbayjan marshı» | |
 Ázerbayjan quramındaǵı Naxichevan Avtonom Respublikası | |
| Paytaxtı | Naxichevan |
| Rásmiy tili | ázerbayjan tili |
| Etnikalıq quramı | 99,7% ázerbayjanlar, 0,3% kurdler[1] |
| Etnoxoronim | naxichevanlı |
| Basqarıw forması | Avtonom respublika, parlamentlik respublika |
• Prezidenttiń wákili | Djeyxun Djalilov |
• Joqarǵı Majlis baslıǵı | Baxtıyar Mammedov (w.a.) |
| Jabbar Musaev | |
| Nızam shıǵarıwshı organ | Joqarǵı Majlis |
| Dúziliwi | |
| 1924-jıl 9-fevral | |
• Naxichevan AR | 1990-jıl 17-noyabr |
| Maydanı | |
• Ulıwma | 5 502 km2 |
| Xalıq sanı | |
• 2019-jıl (sanaq) | 458 910 |
| IRI (2014) | 0,772[2] Qáte: IRI mánisi jaramsız |
| Pul birligi | Ázerbayjan manatı (AZN) |
| Waqıt zonası | UTC+4 AZT) |
| Telefon prefiksi | +994 36 |
| ISO kodı | AZ |
Naxichevan Avtonom Respublikası (ázerbayjan: Naxçıvan Muxtar Respublikası, aytılıwı [nɑxtʃɯˈvɑn muxˈtɑɾ ɾesˈpublikɑsɯ])[3] — Ázerbayjan Respublikasınıń teńizge shıǵıw jolı bolmaǵan eksklavı esaplanadı. Region 5,502.75 km2 (2,124.62 mi²) maydandı iyeleydi[4], xalqınıń sanı 459 600 adamdı quraydı[5].
Ol shıǵıs hám arqa tárepten Armeniya (shegarası 221 km (137 mi)), qubla-batıstan Iran (shegarası 179 km (111 mi)) hám arqa-batıstan Túrkiya (shegarası 8 km (5.0 mi)) menen shegaralasadı. Bul Ázerbayjannıń birden-bir avtonom respublikası bolıp, óziniń saylanbalı nızam shıǵarıwshı organı tárepinen basqarıladı.
Respublika, ásirese, onıń paytaxtı Naxichevan qalası, shama menen, b.e.sh 1500-jıllarǵa barıp taqalatuǵın uzaq tariyxqa iye. Naxidjevan Áyyemgi Armeniya patshalıǵındaǵı Vaspurakan wálayatınıń kantonlarınan biri bolǵan. Tariyxıy jaqtan bul region ushın parsılar, armyanlar, monǵollar hám túrkiy xalıqlar óz ara gúresken[3]. Házirgi Naxichevan aymaǵı XVI ásirde Sefeviler Iranınıń bir bólimine aylandı. XVIII ásirdiń ortalarında bul jerde yarım avtonom Naxichevan xanlıǵı qurıldı. 1828-jılı aqırǵı Rossiya-Iran urısı hám Túrkmenchay shártnamasınan keyin, Naxichevan xanlıǵı Irannıń iyelewinen Rossiya imperiyasınıń ıqtıyarına ótti.
Tariyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Erte tariyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Regionda tabılǵan eń áyyemgi mádeniy artefaktlar Neolit dáwirine barıp taqaladı. Sonıń menen birge, Ázerbayjan arxeologları Naxichevan tariyxı Tas dáwirinen (Paleolit) baslanatuǵınlıǵın anıqladı. Arxeologiyalıq qazılma jumısları nátiyjesinde Naxichevannıń hár túrli aymaqlarınan Tas dáwirine tiyisli kóp sanlı materiallar tabıldı[6]. Bul materiallar Ázerbayjandaǵı paleolit dáwirin úyreniwde úlken áhmiyetke iye boldı.
Gazma úńgirinde (Sharur rayonı) ótkerilgen shańshı (pollen) analizi Orta Paleolit (Mustye) dáwirinde insanlar tek taw toǵaylarında emes, bálki, Naxichevandaǵı qurǵaq jerlerde de jasaǵanlıǵın kórsetedi[7]. Naxichevanda Neolit hám Eneolit (Xalkolit) dáwirlerine tiyisli bir neshe arxeologiyalıq orınlar, sonıń ishinde áyyemgi Naxichevan Tóbe (Naxichevan qalasına jaqın orın) hám Ovchular tóbesi qalashaları tabılǵan[8]. Sonday-aq, bul jerden dúnyadaǵı eń áyyemgi duz kánleriniń ayırımları da tabılǵan[9].
Galereya
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Mómine qatun mavzoleyindegi gerbish hám fayans naǵısları
Mómine qatun mavzoleyi qasında jıynalǵan orta ásirlerge tiyisli qoshqar formasındaǵı qábir estelikleri
Betonǵa ornatılǵan qoshqar formasındaǵı qábir esteligi
Shaxbuz rayonınıń Batabat aymaǵı
Ordubad-shayı (Dubendi jılǵası retinde de belgili) shıǵıs jaǵasındaǵı Ordubad úyleri
Ordubad qalasınıń tar kósheleri
Ordubad máhállesindegi meshit
Julfa qasındaǵı Iran shegarasında jaylasqan Araz dáryası
Naxichevannıń tawlı relyefi
Julfadaǵı armyan xachkarlar qábiristanlıǵı
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ «Ethnic composition of Azerbaijan 2019».
- ↑ «Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi».
- 1 2 «Naxcivan, | History & Geography | Britannica» (en). www.britannica.com. Qaraldı: 2021-jıl 22-dekabr.
- ↑ Naxçıvan Avtonom Respublikasınıń rásmiy portalı :Nakhchivan Autonomous Republic December 9, 2012, sánesinde Archive.is saytında arxivlendi
- ↑ «Population of Azerbaijan». stat.gov.az. State Statistics Committee. Qaraldı: 2021-jıl 22-fevral.
- ↑ «Nakhchivan Autonomous Republic». nakhchivan.preslib.az. Qaraldı: 2017-jıl 14-iyun.
- ↑ Zeinalov, A.A.; Valiev, S.S.; Tagieva, E.N. (June 2010). "Human environment in the Nakhchivan region during the Mousterian (Based on the Gazma Cave Site, Azerbaijan)". Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 38 (2): 2–6. doi:10.1016/j.aeae.2010.08.002. ISSN 1531-832X.
- ↑ Marro, Catherine (2022-07-29). "The View from the North". Paléorient (OpenEdition) (48–1): 111–130. doi:10.4000/paleorient.1675. ISSN 0153-9345. https://hal.science/hal-03919274/file/PAL48-1_marro-1.pdf.
- ↑ Catherine Marro and Thomas Stöllner, eds. On salt, copper and gold: The origins of early mining and metallurgy in the Caucasus. MOM Éditions, 2021. DOI:10.4000/books.momeditions.12257. ISBN 978-2-35668-074-7.
Sırtqı siltemeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw] |
Wikiqoymada Naxichevan Avtonom Respublikası haqqında kategoriya bar |
- Naxichevan Avtonom Respublikasınıń rásmiy veb-saytı
- Naxichevan Avtonom Respublikası haqqında maǵlıwmat
- Naxichevan boyınsha jol kórsetkishi
- Silent Erasure — Naxichevandaǵı (Ázerbayjan) armyan mádeniy miyraslarınıń joq etiliwi boyınsha sputniklik izertlew
Sırtqı siltemeler  |
|
|---|
 |
Bul geografiya haqqında juwmaqlanbaǵan maqala. Ótinish, usı maqalanı toltırıń. |
- Dúzetiliwi tiyis maqalalar
- Ázerbayjan-tilinde teksti bar maqalalar
- Pages with ázerbayjan IPA
- Webarxiv úlgisi archiveis siltemeleri
- Geografiyaǵa tiyisli shala maqalalar
- Naxichevan Avtonom Respublikası
- Ázerbayjannıń administrativlik bóliniwi
- Avtonom respublikalar
- Anklav hám eksklavlar
- 1990-jılı dúzilgen mámleketler hám aymaqlar
- Armeniya–Ázerbayjan shegarası
- Ázerbayjan–Túrkiya shegarası
- Ázerbayjan–Iran shegarası
- Ararat tawı
- Ázerbayjan tili rásmiy til bolǵan mámleketler hám aymaqlar
- Aziyadaǵı avtonom administrativlik bólimler