Nursultan Nazarbaev

Nursultan Nazarbaev
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
Fayl:Nursultan Nazarbaev 2021-jılda
Qazaqstan Prezidenti
Wákillik dáwiri 1991-jıl 10-dekabr — 2019-jıl 20-mart
Húkimet baslıǵı	Sergey Tereshchenko Akejan Kajegeldin Nurlan Balgimbayev Qosim-Joʻmart Toqayev Imangali Tasmagambetov Daniyal Axmetov Karim Masimov Serik Axmetov Karim Masimov Bakitjan Sagintayev
Qazaq SSR Prezidenti
Wákillik dáwiri 1990-jıl 24-aprel — 1991-jıl 10-dekabr
Aldınǵı isker	Lawazım qabıl qılındı
Keyingi isker	Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında
13-Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı
Wákillik dáwiri 1989-jıl 22-iyun — 1991-jıl 28-avgust
Aldınǵı isker	Gennadiy Kolbin
Keyingi isker	Lawazım biykar etildi
13-Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı
Wákillik dáwiri 1990-jıl 22-fevral — 1990-jıl 24-aprel
Aldınǵı isker	Kiylibay Medeubekov
Keyingi isker	Erik Asanbayev
10-Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991) Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıǵı
Wákillik dáwiri 1984-jıl 22-mart — 1989-jıl 27-iyul
Aldınǵı isker	Bayken Ashimov
Keyingi isker	Uzaqbay Qaramanov
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne	6-iyul 1940-jılı(1940-07-06) (86 jasta)
Tuwılǵan jeri	Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR
Siyasiy partiyası	SIKP (1962—1991) Nur Otan
Ómirlik joldası	Sara Nazarbaeva Asel Isabayeva
Balaları	Darigʻa Nazarbaeva Dinara Qulibayeva Aliya Nazarbaeva Tauman
Anası	Aljan Nazarbaeva
Ákesi	Abish Nazarbaev
Dini	Islam Sunniylik
Qolı
Websaytı	.akord

Nursultan Ábishulı Nazarbaev (1940-jıl 6-iyul, Chemolǵan awılı, Almatı wálayatı) — Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti, bul lawazımda 1990-jıldan 2019-jılǵa shekem bolǵan. Nazarbaev 1984-1989-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1989-1991-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Millet Lideri» húrmetli ataǵı iyesi. (qaz. Елбасы, Elbası)

Ómiri

Balalıq dáwiri

Nursultan Nazarbaev 1940-jıl 6-iyulda Almatı wálayatınıń Qaskelen rayonındaǵı Chemolǵan awılında Ábish hám Áljan Nazarbaevlardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Nursultan Nazarbaev Úlken júzdiń shaprashtı urıwına kiredi. Oǵan ata-anası Nursultan dep at qoyǵan. Nárestege at tańlawdıń ózi bir hikayaǵa aylanǵan. Toyǵa kelgen tuwısqan-urıwlar hár qıylı atlardı usınıs etken. Eń sońında jańa tuwılǵan ulbalanıń ájesi Mirzabola bılay degen: «Meniń súyikli aqlıǵım eki attı alıp júrsin, onıń atı Nursultan bolsın». Mirzabola aqlıǵının tabıslı insan bolıp kámalǵa jetiwine úlken úles qosqan.

Nazarbaevtıń atası — Ábish 1903-jıl Alataw tawınıń eteklerinde, Nazarbay biy shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ábish Nazarbaev kewilli, húrmetli kisi bolǵan. Ol tek qana qazaq tili emes, al rus hám bolgar tillerin de bilgen. Ábish Nazarbaev qazaq hám rus qosıqların ıqlas penen aytqan. Ol 1971-jıl qaytıs bolǵan.

Nazarbaevtıń anası — Áljan 1910-jıl Jambul wálayatı Qorday rayonı Qasıq awılında dúnyaǵa kelgen. Áljan Nazarbaeva 1977-jıl dúnyadan ótken.

Mektepte Nursultan Nazarbaev jaqsı oqıǵan. Ol tek óz klasında ǵana emes, al mekteptegi eń úlgili oqıwshılardan biri bolǵan.

Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti

1960-jıl Dneprodzerjinsk texnikumın, 1967-jıl Qaraǵandı metallurgiya kombinatına qaraslı joqarı texnikalıq oqıw ornın, 1976-jıl Sovet Avqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq komitetine qaraslı Joqarı partiya mektebin bitirgen.

Xızmet jolın 1960-jıl Temirtaw qalasındaǵı Qaraǵandı metallurgiya kombinatında ápiwayı jumısshı bolıp basladı hám domna cexiniń úlken gazshisı lawazımına deyin kóterildi.

• 1960—1969 j. — Qaraǵandı metallurgiya zavodında isledi.
• 1969—1973 j. — Qaraǵandı wálayatı Temirtaw qalasındaǵı partiya-komsomol jumıslarında juwapkerli xızmetler атqardı.
• 1973—1977 j. — Qaraǵandı metallurgiya kombinatınıń partkom xatkeri.
• 1977—1979 j. — Qaraǵandı wálayatlıq partiya komitetiniń xatkeri, 2-xatkeri.
• 1979—1984 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń xatkeri.
• 1984—1989 j. — Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı.
• 1989—1991 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi xatkeri,
• 1990-jıl fevral—aprel aralıǵında Qazaq SSR Joqarı Sovetiniń baslıǵı boldı.

Prezidentlik

1990-jıldıń aprelinen — Qazaq SSR Prezidenti. 1991-jıl 1-dekabrde birinshi márte Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń ulıwma xalıqlıq saylawı bolıp ótti. Saylaw nátiyjesinde Nursultan Ábishevich Nazarbaev (98,7 %) dawıs penen jeńiske eristi. 1995-jıl 29-aprelde ulıwma xalıqlıq referendum nátiyjesinde Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nursultan Ábishevich Nazarbaevtıń wákilligi 2000-jılǵa shekem uzaytırıldı. 1999-jıl 10-yanvarda ótken ulıwma xalıqlıq saylaw nátiyjesinde N.A.Nazarbaev 79,78 % dawıs jıynap, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qayta saylandı. 2005-jıl 4-dekabrde saylawda 91,5 % dawısqa iye bolıp, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qaytadan saylandı.

Oppoziciya Nazarbaevtı kelispewshiliklerde ayıpladı. Ol jeńimpaz bolǵan prezidentlik saylawı, qazaq oppoziciyası hám batıs baqlawshılarınıń sınına ushırap, olardıń pikirinshе saylaw demokratik standartlarǵa say túrde ótpedi dep bahalandı.

2011-jıl 3-aprelde belgilengen múddetinen burın bolǵan prezident saylawında tórtinshi márte 95,5 % dawıs penen Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıp, 2016-jılǵa shekem Nursultan Nazarbaev saylandı. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına kóre, tap bir shaxs qatarınan eki múddetten artıq Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıwı múmkin emes. Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti Qazaqstan Respublikasınıń puqaraları tárepinen ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı penen bes jıl múddetke saylanadı. Al esapqa alǵanda, Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti bolsa, nızamda buǵan sheklew qoyılmaǵan.

2011-jıl dekabr ayında Manǵıstaw wálayatında qatań narazılıqlar uyımlastırıldı. BBCde jazılıwınsha N.A.Nazarbaev basqarıw waqtındaǵı eń úlken qatań narazılıqlar akciyası usı edi.

Shańaraǵı

Hayalı – Sara Nazarbaeva – Xalıqaralıq «Bóbek» balalar qayırqomlıq fondın basqaradı.

Prezidenttiń úsh qızı bar:

Dariǵa – siyasiy ilimler doktorı, «Xabar» Axborot agentliginiń direktorlar Keńesiniń baslıǵı, Qazaqstan Respublikası Parlamenti majilisiniń deputatı. Dinara – N. A. Nazarbaev atındaǵı bilim beriw fondına basshılıq etedi. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatı boyınsha 2011-jılda 1,3 milliard AQSH dolların quraytuǵın baylıǵı penen Qazaqstandıń eń bay hayalı esaplanadı (dúnyada № 938 hám Qazaqstanda № 4 orında). Timur Qulibaevtıń hayalı. Aliya – biznes penen shuǵullanadı, «Elitstroy» qurılıs kompaniyasın basqaradı. N. A. Nazarbaevtıń altı aqlıǵı hám eki shawlıǵı bar.

Ekinshi shańaraǵı Nazarbaev óziniń «Moya jizn» atlı eslewler kitabında Asel Isabaeva atlı ekinshi ómirlik joldası hám Taumen ham Bayken atlı ulları bar ekenligin málim etedi.

Kitapları

N.A.Nazarbaev bir qqatar ilimiy miynetlerdiń, ekonomikalıq-siyasıy rawajlanıw máseleleri hám jámáatlik-siyasıy tema boyınsha kıtaplardıń avtorı:

• «Казахстанский путь»
• «Стальной профиль Казахстана»
• «Без правых и левых»
• «Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку»
• «Кремлёвский тупик»
• «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства»
• «Рынок и социально-экономическое развитие»
• «На пороге XXI века»
• «Н. А. Назарбаев. Евразийский союз: идеи, практика, перспективы. 1994—1997»
• «Ғасырлар тоғысында» (А., 1996),
• «В потоке истории»
• «Эпицентр мира»

Ilimiy maqalaları

Qazaqstan pochta markası,
1993-jıl, 50 tenge (Mixel 28)

Qazaqstan pochta markası,
1993-jıl, 100 tenge

Qazaqstan pochta markası,
2001-jıl

• «Хозяйская расчетливость»
• «Экономика Казахстана: реальность и перспективы обновления»
• «Проблемы разделения труда»
• «Эффект объединений: опыт и проблемы»
• «Условия новые, „тормоза“ старые»
• «Проблемы Приаралья и пути их решения»
• «Terra incognita посттоталитарной демократии»
• «От имперского союза к содружеству независимых государств»
• «Экономическая интеграция — разумной альтернативы нет»
• «Межнациональное единство и экономический суверенитет — главная и надежная опора нашего продвижения вперед»
• «Наши ориентиры — консолидация, общественный прогресс, социальное партнерство»
• «Критическое десятилетие»
• «Об ускорении рыночных преобразований и мерах выхода из экономического кризиса»
• «Евразийское пространство: интеграционный потенциал и его реализация»

Citataları

• «Qazaqstan keleshegi — qazaq tilinde.»
• «Keshe bolmaǵannıń búgin bolıwı múmkin, búgin bolǵannıń erteń bolıwı múmkin, biraq ana tiline itibar bermewdiń, onı húrmet etpewdiń ornı tolmaytuǵın shuqırlıqlarǵa alıp keliwi anıq.»
• «Qazaq qazaq penen qazaqsha sóylessin».

Nursultan Nazarbaev atında

Nursultan Nazarbaev atın hár túrli obyektlerge beriw haqqındaǵı usınıslar qazaq jámiyetshiliginiń geyde narazılıǵına sebep boladı. Biraq Nursultan Nazarbaev barlıq usınıslarǵa razı da bolmadı. Óz atın bilimlendiriw hám ilim tarawına baylanıstırıwdı qálegen N. Nazarbaev óz atındaǵı universiteti hám intellektual mektepleriniń ashılıwına razılıq bildirdi. N. Nazarbaev atındaǵı bilimlendiriw orayların óziniń baqlawında uslawǵa hareket etedi. Nazarbaev atındaǵı bilimlendiriw mákemeleri Nazarbaev fondı hám Nazarbaev Orayı arqalı muwapıqlastırıladı.

A.

Nursultan Abishevich Nazarbaev va Vladimir Putin

Nursultan Abishevich Nazarbaev va Lula Da Silva

Mámleket basshıları Shanxay birge iselesiw shólkeminde

Nursultan Abishevich Nazarbaev va Djordj Bush

Reformaları

Jańa ǵárezsiz mamleket — Qazaqstan Respublikasınıń (16.12.1991) — rawajlanıwı, barlıq atributları — milliy qáwipsizlik, mámleketlik basqarıw hám hákimiyat barlıq tarmaqlarınıń ózara háreketlesiw sisteması — milliy mámlekettiń qáliplesiwi Nazarbaev atı menen tıǵız baylanıslı. Nazarbaev basshılıǵında konstituciyalıq rawajlanıw procesi júzege keldi, 1995-jıldıń avgust ayında Qazaqstan Respublikasınıń tiykarǵı Nızamın qabıllaǵan ulıwmaxalıqlıq referendum tiykarında juwmaqlandı. Qazaqstanda demokratiyalıq institutlardı shólkemlestiriw Nazarbaevtıń eń jaqsı miynetlerinen biri esaplanadı. Baspasóz erkinligi, saylaw hám saylanıw huquqı, partiyalar menen birgeislesiwdi shólkemlestiriw huquqı, din erkinligi sıyaqlı puqaralıq jámiyettiń turaqlı qádiriyatları N. Nazarbaev dáwirindegi konstituciyalıq normalarǵa aylandı. Ekonomikalıq siyasattı, demokratiyalıq ózgerislerdi rejelestirilgendey júzege shıǵarıwǵa mámleketlik dúzilislerdiń, prezidentlik respublika sıpatında xalıq saylaǵan úlgisi óz nátiyjesin berdi.

1992-jıldıń basında N. Nazarbaev „Qazaqstannıń ǵárezsiz mámleket sıpatında qáliplesiwi hám rawajlanıw strategiyası“n tayarlap, mámlekettiń ishki hám sırtqı siyasatınıń tolıq baǵdarın belgiledi. Sonıń nátiyjesinde 1997-jıldıń baslarında mámlekette makroekonomikalıq turaqlılıq ornadı, inflaciya тоqtatıldı, sanaat rawajlanıp, finans-byudjet, salıq sisteması payda boldı, menshiklestiriw alıp barıldı, pensiya ulıwmalastırıw sisteması jolǵa qoyıldı, úy-jay kommunal xojalıǵın reformalaw júzege keldi. N. Nazarbaevtıń „Qazaqstan-2030“ strategiyası mámleket rawajlanıwınıń tiykarǵı baǵdarların ashıp berdi. 2006-jılǵı xalıqqa Múrájaatında Qazaqstannıń básekige qábilletli 50 mámlekettiń qatarına kiriw strategiyası belgilengen. N. Nazarbaevtıń ekonomist hám siyasatshı sıpatındaǵı jeke abıroyı, mámlekette qolaylı investiciyalıq jaǵdaydıń qáliplesiwine, kóplegen mámleketler hám xalıqaralıq finans institutları menen kerekli dárejede ekonomikalıq birge islesiwi óz nátiyjesin berdi. Respublikada awıldı rawajlandırıwǵa, gedeylik penen gúresiwge, úy-jay qurılısın rawajlandırıwǵa hám basqalarǵa baǵdarlanǵan iri sociallıq baǵdarlamalardı ámelge asırıw baslandı. N. Nazarbaev industrial-innovaciyalı rawajlandırıw strategiyasın tayarladı, investiciyalıq hám innovaciyalıq fondlar dúzildi. Dúnya kólemindegi ekspertler arasında «Qazaqstan úlgisi» degen termin payda boldı. Qısqa waqıt ishinde xalıqaralıq birge islesiw principlerin qáliplestirdi. Onıń kóplegen baslamaları keń xalıqaralıq dárejede óz ornın taptı. Mısalı, Semey yadro poligonın jabıwı, yadro mámleketi huquqıy statusınan bas tartıwı, dúnya hám aymaqlıq qáwipsizlikti táminlew baǵdarındaǵı izshil iskereligi h.b. N. Nazarbaev TMD, Bajıxana awqamı, Shanxay Birge Islesiw Shólkemi (SBSH), Evraziya awqamı sıyaqlı xalıqaralıq dúzilislerdi ámelge asırıwdıń baslamashısı. Ol BMSH Bas Assambleyasınıń 47-sessiyasında shólkemlestiriw usınısı menen shıqqan, Aziyadadaǵı ózara dárejesi hám isenim sharaları haqqındaǵı keńes óz jumısın basladı.

Nazarbaevtıń baslaması menen ashılǵan bilimlendiriw mákemeleri

• Xalıqaralıq informaciya texnologiyaları universiteti
• Qazaqstan menedjment institutı
• Ekonomika institutı
• Xoja Ahmad Yassawiy atındagı Xalıqaralıq Qazaq-Túrk universiteti
• N. Gumilev atındagı Evraziya milliy universiteti
• Milliy mámleketlik huquqtanıw universiteti
• Nazarbaev universiteti
• Nazarbaev Intellektual Mektebi
• liceyler hám kolledjler
• Prezidentlik «Bolashaq» baǵdarlaması ámelge asırılmaqta, ol baǵdarlama boyınsha jaslar dúnya kólemindegi iri oqıw orınlarında bilim almaqta.
• Qábiletli balalar ushın prezidenttiń «Daryn» sawǵası tayınlanǵan.

Basqa lawazımları hám mártebeleri

• Ekonomika ilimleri doktorı (1993)
• QR MFA-nıń (1995) hám bunnan basqa ilimiy mákemeler hámde sırt el bilimlendiriw mákemeleriniń akademigi
• Qazaqstan xalqı Assambleyasınıń baslıǵı
• Qazaqstan Qurallı Kúshleriniń Bas Komandiri
• Dúnya qazaqları awqamınıń baslıǵı
• Nur Otan Xalıq-demokratiyalıq partiyasınıń baslıǵı
• Orta Aziya mámleketleri Doslıq fondınıń húrmetli baslıǵı
• YXHT-nıń baslıǵı
• Bir neshe jıl Xalıqaralıq Araldı qutqarıw fondın basqardı

Qazaqstan Respublikası Milliy ilimler akademiyasınıń, Xalıqaralıq injenerlik akademiyanıń hám Rossiya Federaciyası sociallıq ilimler akademiyasınıń akademigi. Al-Farabi atındagı Qazaq mámleketlik milliy universitetiniń húrmetli professorı. Belarus Ilimler akademiyasınıń húrmetli aǵzası. M. V. Lomonosov atındagı Moskva mámleketlik universitetiniń húrmetli professorı.

N. A. Nazarbaev – Qazaqstannıń eń joqarı ayrıqsha úlgidegi «Altın Qıran» (Altın Búrgit) ordeni menen, sonıń menen birge dúnyanıń kóplegen mámleketleriniń, xalıqaralıq hám sociallıq shólkemleriniń joqarı sıylıqları menen sıylıqlanǵan.

Partiyalılıǵı

N. Nazarbaev SSRI ıdıraǵanǵa shekem KPSS aǵzası bolǵan. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında prezident bir de bir partiya aǵzası bolıp islewge ham onı basqarıwǵa qadaǵan etiledi. Biraq ol «Nur Otan» siyasiy partiyasın qollap-quwatladı. 2007-jılı Konstituciyaǵa ózgeris kirgizdi hám N. A. Nazarbaev «Nur Otan» partiyasınıń rámiy bas lawazımına kirdi..

Faktler

N. A. Nazarbaev 1989-jıldan baslap mámleket basına keldi. Burınǵı SSSR mámleketleri arasında eń jası úlken basshılardın` biri. Tek Islam Karimovtıń jası onnan úlkenirek. a

N. A. Nazarbaev dúnyadaǵı eń bay hám qúdiretli mámleket basshıları reytinginde 10-orındı iyeleydi.

Prezidenttiń shańaraǵında eki milliarder bar, olar: (ekinshi qızı Dinara Kulibayeva — 1,258 million dollar hám ekinshi kúyewi Kulibayev Timur — 1,258 million dollar) hám bir neshe millionerleri (birinshi qızı Dariǵa Nazarbaeva — 593 million dollar, aqlıǵı Nuralı Aliyev — 200 million dollar), sobiq kuyovi Raxat Aliyev , burınǵı kúyewi Rakhat Aliyev hám ákesiniń inisi Bolat Nazarbaevlar. Nazarbaev aǵyın-tuwısqanlarınıń baylıǵı $7 mlrd bahalanadı.

Prezidenttiń tuwılǵan kúni, mámleketlik bayram esaplanǵan Paytaxt kúni menen birge belgilenedi. 7-may — Prezident úlken qızınıń tuwılǵan kúni hám Watan Qorǵawshıları Kúni. Eki kún de dem alıs kúni esaplanadı.

1-dekabr Birinshi Prezident Kúni sıpatında belgilenedi hám mámleketlik bayram hám dem alıs kúni esaplanadı.

Nursultan Nazarbaevqa arnap Almatıdaǵı Prezident parkinde,, Astanada, Ukrainada Ankarada eskertkishler qoyılǵan,

Iordaniyada, Túrkiyada hám Chechenistanda Nursultan Nazarbaev atı menen atalıwshı kósheler bar. Sonıń menen birge Chechenistanda Nursultan Nazarbaev atındaǵı licey de bar.

Sırtqı siltemeler

• Qazaqstan Respublikası Sırtqı Isler Ministrligi 2011-09-29 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
• Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy saytı 2007-04-18 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
• «MenińPrezidentim» atlı jaslar joybarı 2019-09-12 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.