Kontentke ótiw

Ormuz buǵazı

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Buǵazdıń teńiz siyasiy shegaraları menen keme qatnası jolların kórsetetuǵın kartası (2004)
Qublada Omannıń Musandam yarım atawın hám arqada Irandı kórsetiwshi Ormuz buǵazı

Ormuz buǵazı — Parsı shıǵanaǵı menen Oman shıǵanaǵınıń arasındaǵı suw jolı. Arqa jaǵasında Iran, al qubla jaǵasında Omannıń Musandam sultanlıǵınıń hákimshilik aymaǵına qaraytuǵın Musandam yarım atawı jaylasqan, yarım atawdıń qubla-batıs bólimi Birlesken Arab Ámirliklerine (BAÁ) tiyisli. Buǵazdıń uzınlıǵı shama menen 104 milya (90 nmi; 167 km), al eni shama menen 60 milyadan (52 nmi; 97 km) 24 milyaǵa (21 nmi; 39 km) shekem ózgeredi[1][2].

Ol — Parsı shıǵanaǵınan ashıq okeanǵa shıǵatuǵın jalǵız teńiz ótkeli hám dúnyadaǵı eń zárúr strategiyalıq avtomobil jollarınıń biri[3]. 2023–2025 jıllar aralıǵında dúnya júzilik suyıtılǵan tábiyiy gazlardıń (STG) 20%-i hám teńiz arqalı tasılatuǵın neft sawdasınıń 25%-i jıl sayın usı buǵaz arqalı ótti. Bul — Evropa menen Aziya ushın neft ónimleriniń tiykarǵı baǵıtı hám de Evropanı energiya menen támiyinlewde júdá zárúr rol atqaradı[4]. Sonday-aq, ol BAÁ, Qatar, Baxreyn, Kuveyt hám Iraktı qosqanda, Parsı shıǵanaǵındaǵı birneshe mámleket ushın jalǵız teńiz baǵıtı bolıp tabıladı hám buǵazdaǵı irkilisler ónimlerdi jetkiziwdiń awır jetispewshiligine alıp keliwi múmkin[5].

2026-jılǵı Iran urısına deyin buǵaz Jaqın Shıǵıs kelispewshilikleri waqtında uzaq waqıtqa jabılmaǵan edi (Tiran/Bab-el-Mandeb buǵazlarınan ayırmashılıǵı)[6], degen menen Iran waqtı-waqtı menen buǵazdı jawıp taslaytuǵının aytıp qorqıtıp,[7] oǵan mina qoyıwǵa tayarlıq alıp barǵan edi. Iran blokadası aqıbetinen buǵazdıń jabılıwı 2026-jılǵı Iran urısı gezinde baslı itibarda bolıp, 2026-jılǵı Ormuz buǵazı daǵdarısına alıp keldi[8].

Etimologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ormuz atamasınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Bir teoriya boyınsha, bul atama jergilikli parsı tilindegi Hur-Mogh «Qurma mákanı» sózinen shıqqan, al ekinshi teoriya «Ormuz» atamasın zoroastrizm qudayı Hormoz (Axura Mazda) atamasınıń orta parsı tilindegi aytılıwı menen baylanıstıradı[9]. Ayırım derekler birinshi versiyanıń itimallıǵı joqarı ekenin aytsa, basqaları ekinshisine ústemlik beredi[10]. Taǵı bir teoriya Ormuz buǵazı b.e.sh. 309-379 jılları biylik etken Parsı patshası II Shapurdıń anası Ifra Ormizdtiń húrmetine atalǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı. Taǵı bir teoriya boyınsha, bul sóz grekshe 'qoltıq, shıǵanaq' degendi bildiretuǵın ὅρμος (hormos) sózinen kelip shıqqan[11].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Parsı shıǵanaǵınıń awzı I ásirdegi teńizshiler kórsetpesi — «Eritrey teńiziniń Periplında» táriyiplengen, biraq oǵan heshqanday atama berilmegen:

Usı Kalai atawlarınıń joqarı jaǵında Kalon dep atalatuǵın taw dizbegi bar, al onnan sál arjaǵında Parsı shıǵanaǵınıń awzı baslanadı, onda marjan ulıwların awlaw ushın suwǵa júziw keń tarqalǵan. Buǵazdıń shep jaǵında Asabon dep atalatuǵın úlken tawlar, al oń jaǵında Semiramida dep atalatuǵın taǵı bir dóńgelek hám de biyik taw anıq kórinip turadı; olardıń arasındaǵı buǵaz arqalı ótetuǵın ótkeldiń uzınlıǵı shama menen altı júz stadiydi quraydı; onnan keyin júdá úlken hám de keń teńiz — Parsı shıǵanaǵı bar. Usı shıǵanaqtıń joqarı jaǵında, Xaraks Spasini menen Evfrat dáryasınıń qasında nızam menen belgilengen Apolog dep atalatuǵın sawda qalası jaylasqan.

— Eritrey teńiziniń Periplı, 35-bap

B.e.sh. X–XVII ásirlerde bul jerde Ormuz patshalıǵı jaylasqan edi.

Buǵazdaǵı batıstıń birinshi áskeriy ústemligi. Portugaliyalılardıń Parsı shıǵanaǵında bolıwı (1507–1750)

XV ásirden baslap, geografiyalıq-strategiyalıq jaqtan buǵazdıń áhmiyeti arttı. Bul aymaqqa XVI–XVIII ásirler aralıǵında óz qatnasıwın saqlaǵan Portugaliya sıyaqlı sırt elli derjavalardıń keliwi menen, sonday-aq XVII ásirde aymaqqa qádem basqan Angliya sıyaqlı basqa da jańadan kóterilip kiyatırǵan derjavalar menen kelispewshilikler payda boldı.

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Soqlıǵısıw qáwpin azaytıw ushın buǵaz arqalı háreket etetuǵın kemeler qozǵalıstı bóliw sxemasın (TSS) saqlaydı: kiretuǵın kemeler bir joldı, al shıǵatuǵın kemeler ekinshi joldı paydalanadı, hárbir joldıń eni 2 teńiz milyasın (3,7 km) quraydı, al eki jol uqsas eni bar «bólgish polosa menen» bólingen. BMSH nıń Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyasına (UNCLOS) qatnasıwshı mámleketlerdiń kommerciyalıq kemeleri tranzitlik ótiw waqtında TSS qaǵıydaların saqlawǵa minnetli[12]. TSS Omannıń aymaqlıq suwlarında jaylasqan,[13][14][15] degen menen, buǵazdıń qubla-shıǵısında júdá úlken kemeler Iran suwların paydalanıwı kerek, óytkeni Birlesken Arab Ámirlikleriniń jaǵasına jaqın alternativ suwlar salıstırmalı túrde sayız.

Buǵazdı tolıq basıp ótiw ushın kemeler Iran menen Omannıń aymaqlıq suwları arqalı ótedi. Iran UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalamaǵanı menen[16], kóplegen mámleketler, sonıń ishinde onı ratifikaciyalamaǵan AQSH ta[17], konvenciyada tastıyıqlanǵanday tranzitlik ótiw huqıqın talap etedi.

1959-jılı Iran óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytip hám usı jańadan keńeytilgen aymaq arqalı tek tınısh túrde ótiwdi ǵana moyınlaytuǵının málimlep, buǵazdıń huqıqlıq statusın ózgertti. 1972-jılı Oman da párman menen óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytti[18]. Solay etip, 1972-jılǵa kelip Ormuz buǵazı Omannıń Úlken Kuin atawı menen Irannıń Larak atawı arasındaǵı eń tar bóliminde Iran hám Omannıń birlesken aymaqlıq suwları menen tolıq «jabıldı». 1971-jılı Iran arablardıń qálewine qarsı Ormuzdıń batısındaǵı Úlken hám Kishi Tunb atawların basıp alıp, sonıń menen navigaciyalıq kanallarǵa baqlawdı keńeytti[19].

1970-jıllar ishinde Iran da, Oman da áskeriy kemelerdiń ótiwine tosqınlıq etiwge háreket etken joq, biraq 1980-jılları eki mámlekette dástúrli (eski) huqıqtan ózgeshe talaplar qoydı. 1989-jılı UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalaǵannan keyin, Oman óziniń aymaqlıq teńizi arqalı tek tınısh jol menen ótiwge ǵana ruqsat beriletuǵını tuwralı 1981-jılǵı korollik pármanın tastıyıqlaytuǵın deklaraciyalar usındı. Deklaraciyada sırt elli áskeriy kemeler Omannıń aymaqlıq suwları arqalı óter aldında aldın ala ruqsat alıw zárúrligi kórsetilgen.

1982-jılı konvenciyaǵa qol qoyǵannan keyin Iran «Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyaǵa qatnasıwshı mámleketler ǵana onda alıp barılǵan shártnamalıq huqıqlardı paydalanıwǵa huqıqlı», sonıń ishinde «xalıqaralıq navigaciya ushın paydalanılatuǵın buǵazlar arqalı tranzitlik ótiw huqıqın» paydalana alatuǵının bildiretuǵın deklaraciya engizdi. 1993-jılı Iran teńiz aymaqları tuwralı keń kólemli nızam qabılladı, onıń qaǵıydaları UNCLOS qaǵıydalarına qarama-qarsı keledi, sonıń ishinde áskeriy kemeler, suw astı kemeleri hám atom arqalı jumıs isleytuǵın kemeler Irannıń aymaqlıq suwları arqalı tınısh jol menen ótiwdi ámelge asırmastan burın ruqsat alıwı tiyis degen talap bar. AQSH Oman menen Irannıń heshqanday talapların moyınlamaydı hám olardıń hárqaysısına narazılıq bildirgen.

Neft sawdasınıń aǵımı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Nefttiń buǵaz arqalı kelip shıǵıwı hám baratuǵın jeri boyınsha sawdası, 2014–2024

2023–2025-jıllar aralıǵında dúnya júzilik suyıtılǵan tábiyiy gazlerdiń 20%-i hám teńiz arqalı tasılatuǵın neft sawdasınıń 25%-i Buǵaz arqalı ótken, bul onıń sawda ushın zárúr jaylasıwın kórsetedi[2][20][21].

AQSHtıń Energetikalıq informaciya administraciyasınıń maǵlıwmatı boyınsha, 2011-jılı kúnine ortasha esap penen 14 tanker Parsı shıǵanaǵınan buǵaz arqalı 17 million barrel (2,700,000 m³) shiyki neft tasıp shıqtı. Usı shiyki neft eksportınıń 85%-ten aslamı Aziya bazarlarına baǵdarlandı, bundaǵı eń iri baratuǵın mámleketler Yaponiya, Hindstan, Qubla Koreya hám Qıtay edi[22]. 2018-jılı buǵaz arqalı kúnine 21 million barrel neft ótti, bul 2019-jılǵı bahalar menen 1,2 milliard dollarǵa teń[23].

Eger Ormuz buǵazı arqalı keme qatnası waqıtsha yamasa uzaq múddetke aytarlıqtay buzılsa, bul Yaponiya, Hindstan, Qubla Koreya hám Qıtay sıyaqlı aziyalı iri importlawshılar ushın neft jetkiziwdiń úlken daǵdarısına alıp keliwi múmkin[24][25].

Parsı shıǵanaǵıda global tógin óndirisi menen eksportınıń iri orayı bolıp tabıladı. Iran Islam Respublikası, Qatar, Saud Arabiyası hám Oman sıyaqlı mámleketler karmabid hám ammiaktı qosqanda, azotlı tóginlerdiń dúnyadaǵı jetekshi eksportlawshıları qatarına kiredi. 2020-jılları aymaq global karmabid eksportınıń shama menen 30–35 procentin hám ammiak eksportınıń 20%–30% shamasın támiyinledi. Ulıwma alǵanda, xalıqaralıq dárejede sawdalanatuǵın tóginlerdiń 30%-ke shamalası ádette Ormuz buǵazı arqalı tranzit arqalı ótedi.

Kontrabanda

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ormuz buǵazı — Omannıń eksklavı bolıp tabılatuǵın Musandam yarım atawı menen Irannıń qubla jaǵası arasındaǵı nızamsız sawdanıń tiykarǵı baǵıtı. Musandamdaǵı Xasab qalası — usı buǵazaralıq kontrabandalıq ekonomikanıń baslı orayı. Eki jaǵalawdıń geografiyalıq jaqınlıǵı (buǵazdıń eń tar jerlerinde shama menen 50 km (31 milya)) kontrabandashılar basqaratuǵın kishi, joqarı quwatlı júyrik kemelerdiń tez ótiwine imkaniyat beredi[26].

Elektronika, turmıslıq texnika, temeki hám sánli kólikler sıyaqlı tovarlar ádette Birlesken Arab Ámirliklerinde satıp alınadı, qurǵaqlıq penen Xasabqa tasıladı hám Iranǵa qarsı xalıqaralıq sankciyalardı aylanıp ótiw ushın buǵaz arqalı jóneltiledi[27]. Keri baǵdarda Iran kemeleri mal tasıydı, negizinen BAÁ hám Saud Arabiyası bazarlarına arnalǵan qoylar menen eshkiler, ásirese Qurban hayt sıyaqlı islam bayramlarında. Nızamsız narkotikler menen hújjetsiz migrantlar da Irannan Omanǵa tasıladı[28].

Oman biyligi nızamsız sawdaǵa ádette Xasabta shıdamlılıq bildiredi, óytkeni ol geografiyalıq jaqtan izolyaciyalanǵan Musandam aymaǵı ushın aytarlıqtay tabıs deregi bolıp tabıladı[27]. Kerisinshe, Iran biyligi bul tájiriybe menen rásmiy túrde gúresedi. Irannıń Bajıxana hám akciz departamenti buǵaz arqalı islenetuǵın kontrabanda Iran ekonomikasın onlaǵan mıń jumıs ornınan ayıradı hám jıl sayın milliardlaǵan dollar bajıxana bajılardı aylanıp ótedi dep bahaladı[27]. Bul kóleńkeli bazardıń kólemi Iranǵa salınǵan xalıqaralıq sankciyalardıń qatańlıǵına baylanıslı ózgeredi; qatań sankciyalar eldegi kontrabandalıq tutınıw tovarlarına degen talaptı arttıradı[28].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ The Future of Ocean Regime-Building. University of Hawaii, 2 October 2008. 
  2. 1 2 «The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint». U.S. Energy Information Administration (2012-jıl 4-yanvar). 2018-jıl 11-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 11-sentyabr.
  3. ↑ Katona. «How Iran Plans To Bypass The World's Main Oil Chokepoint». Oilprice.com. 2018-jıl 11-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 11-sentyabr.
  4. ↑ «Why is the Strait of Hormuz critical to Europe?» (en). euronews (2026-jıl 16-mart). Qaraldı: 2026-jıl 18-mart.
  5. ↑ Surucu-Balci. «Strait of Hormuz: Gulf states' food security is at immediate risk but wider shortages could push up consumer prices globally» (en-US). The Conversation (2026-jıl 4-mart). Qaraldı: 2026-jıl 18-mart.
  6. ↑ «Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted». OilPrice.com (2025-jıl 17-iyun). — „the narrow lane has never been blocked in any previous conflict in the Middle East.“.
  7. ↑ Altman. «Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz?» (en-US). The War Zone (2025-jıl 14-iyun). Qaraldı: 2025-jıl 15-iyun.
  8. ↑ Sinha. «Why Hormuz, not Fordow, is the real centre of gravity in the Iran crisis». First Post (2026-jıl 25-fevral). Qaraldı: 2026-jıl 18-mart.
  9. ↑ Chakrabarty. «How did the Strait of Hormuz get its name? Here's the real origin story». India Today (2026-jıl 4-mart). Qaraldı: 2026-jıl 12-aprel.
  10. ↑ Milisic. «Iran war: 10 frequently used words and their meanings» (en). Al Jazeera. Qaraldı: 2026-jıl 8-iyun.
  11. ↑ Rezakhani. «The Kingdom of Hormuz». Iranologie.com (2020-jıl 27-fevral). Qaraldı: 2020-jıl 14-dekabr.
  12. ↑ «World Oil Transit Chokepoints». U.S. Energy Information Administration (2017-jıl 25-iyul). 2019-jıl 21-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 13-iyun.
  13. ↑ «Competing Strategies Emerge for Opening the Strait of Hormuz» (en). The Maritime Executive (2026-jıl 3-aprel).
  14. ↑ «Vessels Now Keeping to Omani Waters in Strait of Hormuz Traffic Scheme» (en). The Maritime Executive (2025-jıl 20-iyun).
  15. ↑ Aziz. «Strait of Hormuz, Explained: Who Controls Which Waters, And Why Most Shipping Stays in the Managed Lanes?!». Ontime+ (2026-jıl 4-mart).
  16. ↑ «Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 26 October 2007». Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea. UN. 2009-jıl 14-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 29-iyun.
  17. ↑ U.S. President. «Presidential Proclamation 5030». United States Department of State (1983-jıl 10-mart). 2021-jıl 25-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2008-jıl 21-yanvar.
  18. ↑ Groves. «Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms». The Heritage Foundation (2011-jıl 24-avgust). 2021-jıl 17-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 9-aprel.
  19. ↑ Henderson. «Unwanted Guest: The Gulf Summit and Iran». The Washington Institute For Near East Policy (2007-jıl 7-dekabr). Qaraldı: 2009-jıl 15-iyun.
  20. ↑ «World Oil Transit Chokepoints». 2015-jıl 23-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 13-iyun.
  21. ↑ "Iran Releases Tanker It Seized From the Strait of Hormuz" (in en). 19 November 2025. https://www.nytimes.com/2025/11/19/world/middleeast/iran-tanker-strait-of-hormuz.html.
  22. ↑ Alejandra Roman & Energy Information Administration. «Strait of Hormuz». The Encyclopedia of Earth. 2016-jıl 5-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 2-iyun.
  23. ↑ «The Strait of Hormuz Explained». YouTube (2019-jıl 31-oktyabr). 2021-jıl 17-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Úlgi:Cbignore
  24. ↑ "Asian countries most at risk from oil & gas supply disruptions in Strait of Hormuz: Research group". The Economic Times. 3 March 2026. https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/israel-iran-usa-war-asian-countries-most-at-risk-from-oil-gas-supply-disruptions-in-strait-of-hormuz-research-group/articleshow/128947545.cms.
  25. ↑ Mesmer, Philippe; Pedroletti, Brice; Thibault, Harold (3 March 2026). "Asian oil imports threatened as traffic halts in the Strait of Hormuz". Le Monde. https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2026/03/03/asian-oil-imports-threatened-as-traffic-halts-in-the-strait-of-hormuz_6751055_19.html.
  26. ↑ "A Smuggler's Paradise in Oman". Der Spiegel. 20 January 2012. https://www.spiegel.de/fotostrecke/photo-gallery-a-smuggler-s-paradise-in-oman-fotostrecke-77604.html.
  27. 1 2 3 Muller, Quentin; Castelier, Sebastian (29 September 2016). "Hard times for Oman's Strait smugglers". Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/economy/2016/9/29/hard-times-for-omans-strait-smugglers.
  28. 1 2 Balas, Alexander «The smugglers of Musandam». Lowy Institute (2017-jıl 14-noyabr). Qaraldı: 2026-jıl 8-aprel.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ormuz_buǵazı&oldid=265224» saytınan alınǵan