Osmonali Sıdıqov
| Osmonali Sıdıqov | |
|---|---|
| qırǵ.: Осмонаалы Сыдык уулу | |
| Tuwılǵan sánesi | 1875 |
| Tuwılǵan jeri | Temirbolot awılı, Pishpek uezdi, Rossiya imperiyası |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 1942 |
| Qaytıs bolǵan jeri | Tekes, Shinjan-Uyǵır avtonomiyalıq rayonı, Qıtay |
| Milleti | qırǵız |
| Kásibi | tariyxshı, oqıtıwshı, bilimlendiriwshi |
| Belgili pikirleri | «Ómir bizden ótip ketse, el miynetinen esler» |
Osmonali Sıdıqov (qırǵ.: Осмонаалы Сыдык уулу; 1875-jıl — 1942-jıl) — qırǵız xalqınıń birinshi kásiplik tariyxshı alımı hám bilimlendiriwshisi. Ol qırǵız ádebiyatında hám tariyxnamasında óshpes iz qaldırǵan eki úlken miynettiń avtorı esaplanadı.
Balalıǵı hám bilimi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Osmonali Sıdıqov 1875-jılı Pishpek uezdindegi Temirbolot awılında (házirgi Narın wálayatı Qoshqar rayonı) tuwılǵan. Onıń ákesiniń atı Qıdıq bolǵan, biraq belgilisiz sebepler menen hújjetlerde «Sıdıqov» bolıp jazılǵan. Balalıǵında anasınan ayırılıp, atasınıń tárbiyasında bolǵan. Ol dáslep awıllıq mektepte oqıǵan, biraq ol jerdegi tálim onı qanaatlandırmaydı. Keyinirek Tokmok qalasınna qashıp kelip, Moldo Shakir Xalifadan sabaq ala baslaydı. Bilimin tereńlestiriw ushın Buxara qalasındaǵı joqarı diniy medresede tálim alıp, onı tamamlaǵan[1].
Ilimiy hám bilimlendiriw xızmeti
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Buxaradan qaytqannan soń, Osmonali Sıdıqov birneshe jıl dawamında Shúy oypatlıǵında hám Pishpek (házirgi Bishkek) mekteplerinde oqıtıwshı bolıp islegen. Onıń tiykarǵı ilimiy miynetleri Bashqurtstannıń Ufa qalasında basılıp shıqqan:
- 1913-jılı «Muxtasar tariyx-i Qırǵıziya» (qırǵ.: «Мухтасар тарых-и Кыргызийа») — Qırǵızlardıń qısqasha tariyxı;
- 1914-jılı «Tariyx-i qırǵız Shadmaniya» (qırǵ.: «Тарых-и кыргыз Шабманийа») — Shabdan baatırǵa arnalǵan qırǵız tariyxı[2].
Bul kitaplar qırǵız xalqınıń tariyxın baspa túrinde járiyalawdaǵı dáslepki háreketler edi. Ásirese, «Tariyx-i qırǵız Shadmaniya» kitabınıń ishindegi «Shabdan qazalı» shıǵarması onıń belgili kórkem dóretpelerinen biri esaplanadı. Sonday-aq, onıń qırǵız aristokratiyası hám «Alash» partiyası wákilleri menen tıǵız baylanısı bolǵan[3].
Quwǵın hám qashıw waqıyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1930-jılı Keńes húkimeti tárepinen «xalıq dushpanı» retinde qamaqqa alınadı. Bir jıl dawam etken tergewlerden soń, 1931-jılı oǵan atıw jazası beriledi. Jazanı orınlaw ushın onı Tashkent túrmesine alıp baratırǵan waqıtta, Osmonali Sıdıqov sezdirmesten qashıp ketiwge erisken.
Qashıw waqtında onı kúzetip baratırǵan ásker menen ayqasıp, áskerdiń pıshaǵınan eki tárep te awır jaralanǵan. Ayqas nátiyjesinde ásker qaytıs bolǵan, al qolınıń barmaqları kesilgen Osmonali Sıdıqov bolsa, átraptaǵı adamlardıń járdemi menen aman qalǵan. Ol Jánibek qazınıń járdemi menen shegaradan ótip, Batıs Qıtayǵa (Shinjanǵa) qashıp keliwge erisedi[4].
Qıtaydaǵı ómiri hám ólimi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Osmonali Sıdıqov ómiriniń qalǵan bólimin Shıǵıs Táńir-Taw (Tekes) átrapındaǵı qırǵız awıllarında ótkeredi. Ol jerde de balalardı oqıtıw hám bilimlendiriw jumısların dawam ettirgen. Sońǵı tastıyıqlanǵan shańaraq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, ol 1942-jılı Tekes jerinde bezgek (malyariya) keselliginen qaytıs bolǵan hám sol jerge jerlengen[2].
Estelik hám izertlewler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Osmonali Sıdıqovtıń dóretiwshiligin izertlewde qırǵızstanlı alımlar Tınchtıkbek Chorotegin, Arslan Koychiev, Murat Kojobekov hám jazıwshı Keńesh Jusupov úlken miynet etken. Onıń qızları Sharifa Sadıqova hám Búbish Osmonali qızı ákesiniń atın máńgilestiriwde belsendilik kórsetken.
2010-jılı Bishkek qalasında onıń 135 jıllıǵı, 2014-jılı bolsa kitaplarınıń járiyalanǵanına 100 jıl tolıwı Qoshqar rayonında saltanatlı túrde belgilenip ótildi[4]. Onıń kitapları 1986-jılı Úrimshi qalasında (Qıtay) Anvar Bayturdıń redaktorlıǵında qayta basılıp shıqqan.
Miynetleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- «Muxtasar tariyx-i Qırǵıziya» (مختصر تفريخ قرغزيه, Ufa, 1913);
- «Tariyx-i qırǵız Shadmaniya» (تاريخ قرغز شادمانيئ, Ufa, 1914).
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Койчиев, Арслан Капай уулу. Осмоналы Сыдык уулу жана анын «Тарыхтары». — Бишкек, 1992.
- 1 2 Садыкова Ш. Сыдыков Осмоналы: (Туулган күнүнүн 130 жылдыгына карата). — Бишкек, 2008.
- ↑ Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович. Зарыктырган эмгек: (Осмоналы Сыдык уулунун эмгеги жөнүндө). — Бишкек, 1991.
- 1 2 Кыргыз тарыхынын трагедиялуу барагы: Осмонаалы Сыдык уулу. azattyk.org