Paydalanıwshı:Jiemuratova Zaytuna/qaralama

Aqquwbay Patsha

Aqquwbay Patsha — qaraqalpaq xalıq shejiresinen alınǵan xalıq ertegi.

Kelip shıǵıwı: Qaraqalpaq xalqı.

Qısqa mazmunı: Bul xalıq ertegi Aqquwbay patsha tuwralı. Ertegi adam men qustıń arasındaǵı jaqsılıq penen jamanlıq tuwralı aytıladı. Ertek bala men qaraqus patshanıń waqıyası menen juwmaqlanadı, jaqsılıq penen batırlıq máńgilik jeńetinin kórsetedi.

Ertektiń tolıq teksti:

Aquwbay patsha qaraqus penen urısıp, ústi-basınıń alba-dalbası shıĝıp, óldim-azarda bir kempir menen ǵarrının úyinin shańıraǵına qus bolıp kelip qonadı. Kempir:

- Bizge quday jetkergen shıǵır, uslap alıp soyıp jeyik, - deydi ǵarrısına. Sol waqıtta Aqquwbay:

- Meni soyǵan menen bir toyasań, onnansha meniń jaramdı tańıp kelege keltirseńiz, men sizlerdiń maqsetińizdi orınlayman, - deydi. Ǵarrı Aqquwbaydı shańıraqqa alıp, jaraların emlep birneshe kún úyinde baǵadı. Aqquwbay jarası jazılıp kelgennen keyin:

- Al meni ushır, qay waqıtta menin qaram úzilse, sol waqıtta meniń ushqan jaǵıma qaray izlep bara ber. Ne keregiń bolsa tayın qılaman,- dedi Aqquwbay patsha ushıp ketedi.

Ǵarrı Aqquwbaydıń qarası úzilgennen keyin qolına hasasın alıp izlep kete beredi. Bir jerlerge barǵanda kóp jılqıǵa ushırasadı.

- Bul kimniń jılqısı? - deydi ǵarrı jılqıshıdan.

- Aqquwbay patshanıń jılqısı, - deydi.

Ǵarrı aldına qaray júre berdi. Bir jerlerge kelgende aldınan kóp túyeler shıqtı.

- Bul túyeler kimniń túyesi? - deydi ǵarrı.

- Aqquwbay patshanıń túyeleri,- deydi túyeshi.

Ǵarrı taǵı kete beredi. Bir waqıtları aldınan qaplap jayılıp atırǵan qoylar shıǵadı.

- Bul kimnin qoyları? - deydi ǵarrı.

- Aqquwbay patshanıń qoyları, - dep juwap beredi qoyshı.

Ǵarrı Aqquwbay patshanıń úsinsha baylıǵın kórip, ań-tańı shıǵıp izlep júrip patshanıń úyin de tawıp aladı. Patsha ǵarrı menen kórisip, onı qattı sıylaydı. Ǵarrı tórt-bes kún qonaq bolgannan keyin:

- Úyimde jalǵız edi, kempirim jalǵızsırap otırgan shıǵar, ruqsat etseńiz úyime qaytayın, - dep Aqquwbay patshadan juwap soraydı.

- Biraz jerden kelip edińiz, hesh bolmasa bir-eki ay bolıwıńız kerek edi, qaytsańız meniń izime eriń, - dep ǵarrını ǵáziyne xanasına ertip aparadı. Altı jaydan ótip jetinshi jayǵa kiredi. Úlken bir sandıqtı ashıp, ishinen kishkene sandıqshanı alıp:

- Ya dalada jayılıp júrgen mallarımdı al, ya usı sandıqshanı al, qálewińiz ózińdiki, - deydi.

- Malga qaraytuǵın adam joq, onı aydap ta jetkere almaspan. Alıp júriwime qolaylı, usı sandıǵıńdı-aq bereǵoy, - deydi. Aqquwbay patsha sandıqtı berip turıp:

- Bul sandıqtıń bahası óristegi mal menen teńdey. Jolda ashıwshi bolma. Úyińe barıp ashqaysań, - dep xosh alliyar aytısıp, ǵarrını jolǵa shıǵarıp saladı.

Ane, ǵgarrı sol ketisten ketip, bir jerlerge barǵanda "men ǵoy sonsha maldı bergende almay, usı kishkene sandıqtı aldım. Bunıń ishinde ne bar eken, ózi bolsa jep jeńil, kóp uzaqlamay usı alańlıqta ashıp kóreyin" dep oylaydı. Ǵarrı sandıqtı ashıp jiberip edi, ishinen qara qurımday mal shıǵıp tum-tusqa órip kete beredi. Ǵarrınıń an-tańı shıĝıp, hárqaysısına bir juwırıp heshqaysısın uslay almay otırǵanınıń ústine bir qara qus ushıp kelip "ya malıńnan bez, ya balańnan bez",- deydi ǵarrıǵa. "Yapırmay bala, usinsha maldan qalay bezemen, ózim bolsam dúnyaǵa shıǵıp jańa mallı bolıp atırman. Onnan qayta balamnan bezdim" deydi, eki bastan úyimde jalgız kempirimnen basqa balam joq, meniń nemdi aladı dep oylaydı. Ǵarrı «bar, balamdı berdim» deydi qara qusqa. Sol waqıtta baģanaǵı shıǵıp ketken mallardıń hámmesi sandıqtıń ishine qaytıp kiredi. Ǵarrı sandıǵın arqasına qaǵıp salıp úyine keledi.

Ǵarrı úyine barıwdan oń jeti jasar bala «biz ákemizdiń qarızına kettik» dep úyden shıǵıp kete beredi. Ǵarrı kempirinen:

- Bul kimniń balası? - dep soraydı.

- Bay-boy mańlayım-ay, sen ele bilmeytuǵın ba ediń. Sen ketkende usı balaģa jerik qalıp edim. Seniń ketkenińe de birtalay jıl bolıp qaldı. Sol ishimde qalgan bala ǵoy, házir jigit bolıp qaldı, - deydi kempir.

Ǵarrı úyinen juwırıp shıǵıp, balanıń artınan ári-beri qıyquwlap shaqırıp edi, bala hesh qayırılmay kete beredi. Kempir menen ǵarrı mal-dúnyalı bola bersin, endigi sózdi baladan esitiń.

Bala sol ketisten ketip, bir jerlerge barǵanda dáryaǵa sholpı salıp otırǵan bir ǵarrıǵa jolıǵadı. Ǵarrıǵa táńir sálemin berip, kiyatırǵan jumısın aytıp qara qus patshanıń elin soraydı.

- Balam, óziń bolsań jas jansań, ómiriń aldında, ózińdi ólimge baylap bergenshe, sonnan aman qalıwdıń jolın aytayın, - dedi.

- Aytsan ayt, qanday etsem ólimnen aman qutılaman? - dedi bala.

- Qaraqus patsha sonday dúwaxan adam. Onun úsh qızı bar, eń kishi qızı ákesiniń bir duwa artıq biledi. Sen sol kishi qızın tawıp al, seni ólimnen bir qutqarsa sol qutqardı, - dep balaǵa qaraqus patshanıń elin siltep jiberedi. Bala qaraqus patshanıń kishi qızın tawıp alıp, kiyatırǵan jumısın aytadı.

- Ákemniń úsh shárti bar. Birinshi sharti: «esiginde baylawlı qara atı bar. Kelgen adamdı sol attı suwǵarıp kel dep jumsaydı. At aldına barsa tisleydi, artına barsa tebedi. Kelgen adamlardıń bári sol attan ólip atır. Al seni de sol atqa jumsaydı. Sol waqıtta sen úydiń on jaq qaptalında jatqan úlken ay baltanı ala shıqqaysań. At tisleytuǵın bolsa, basına ur, tebetuĝǵın bolsa ayaǵına ur. Sonnan keyin at juwasıydı. Sol waqıtta attıń ústine minip al da, suwǵarıp kelip baylayǵoy. Ákemniń bir shárti sonıń menen pitedi. Ekinshi shártin qaytıp kelgennen keyin aytaman, - dep qız balanı ákesi qaraqus patshaǵa jiberedi. Bala patshanıń aldına barıp:

- Taqsır, ákem sizge bir bala qarızdar eken, soǵan kelgen balaman,- deydi.

- Kelseń jaqsı bolıptı. Bar qorada qara at baylawlı tur,-deydi. Sonı suwǵarıp kelip ornına baylap, ot sal, bala qızdıń, aytqanınday úydiń on qaptalında jatırǵan baltanı ala shıǵıp, atqa baradı. At tisley bergende, basına balta menen salıp-salıp jiberedi. At tebiwge aylanǵanda ayaǵına uradı. Bunnan keyin at juwasıydı. Bala ústine ǵarǵıp minip, suwǵarıp kelip, aldına ot salıp patshanıń aldına baradı.

- Attı suwǵarıp kelip ornına bayladım, - deydi bala. Qaraqus patsha balanıń aman qalǵanına hayran qaladı.

- Endi bir túnniń ishinde dáryaǵa kópir salıp bereseń. Kópirdin hesh jerinde min bolmasın. Bir shetinen jumalatqan máyek, ekinshi shetine irkilmey jetetuǵın bolsın. Eger bir jerinen min tabılsa, ólim jazasına buyırılasań,- deydi patsha balaǵa.

Bala patshanıń kishi qızına kelip, ákesiniń buyrıǵın aytadı.

- Sen bul ushın qiynalma. Bul jumis senin qolıńnan kelmeydi. Men dáwperilerdi shaqırıp bir túnniń ishinde kópirdi tayın etemen. Sen azan menen barıp kópirdiń basında tura ber. Azanda ákem kelip, kópirdi qabıl eter deydi. Bala qızdıń úyinde jata bersin, qız barlıq dáwperilerdi shaqırıp, túni menen kópirdi salıwǵa kirisedi. Kóziń jaqsılıq kórsin, azanda músindey kópir payda boladı. Bala erte turıp, kópirdiń basında patshanı kútip otıra beredi. Bir waqıtları patsha qasında bes-altı adamı bar, kópirdiń ol jaǵına bir shıǵıp, bul jaǵına bir shığıp qaraydı, hesh jerinen min tabalmaydı. Máyek jumalatıp kóredi hesh jerde irkilmesten jumalap óte beredi. Qaraqus patsha kópirdi qabıl etti. Biraq bul istiń bári kishi qızınıń tárepinen islenip otırǵanın biledi.

Qaraqus patsha balanı erteńine shaqırıp alıp:

- Meniń úsh qızım bar, úshewin kepter qılıp aldıńa jiberemen. Kishi qızımdı uslasań aman qalasań hám sol qızımdı beremen, al úlken qızımnıń birewin uslasań, ólim jazasına buyırılasań deydi. Bala patshanıń kishi qızına kelip, ákesiniń aytqan shártin aytadı.

- Erteń bizlerdi kepter etip jibergende, bir-birimizdi ayırıp alıwın qıyın boladı. Sol waqıtta men qasımdaǵı eki kepterdi shoqiy beremen, sonda meni uslarsań, - deydi. Patsha erteńine balanı aldına shaqırıp, úsh qızın úsh kepter etip jiberedi de, kishi qızımdı uslap ber.- deydi. Kishi qızı qasındaǵı eki kepterdi shoqiy beredi. Bala shoqıǵan kepterdi uslap beredi. Bunnan keyin úsh qızın úsh tawıq etip jiberedi. Kishi qızı qasındaǵı tawıqlardı shoqıydı. Bala shoqıǵan tawıqtı uslaydı. Sol jerde patsha kishi qızın balaǵa beredi. Qız úyine kelgennen keyin balaǵa aytadı:

- Ákemniń júyrik eki atı bar, men sonı alıp kelemen. Ekewmiz eki atqa minip elińe qashayıq, bul jerde bolsaq saǵan bir zaqım bolıp júrer, - deydi. Bala da kelisim beredi.

Bir kúni túnde qız ákesiniń eki atın urlap ákelip, ekewi eki atqa minip qashadı. Qaraqus patsha bulardıń qashqanın bilip, izinen qaraqus bolıp quwadı. Endi jettim degende ekewi eki kepter bolıp qashadı. Qaraqus patsha lashın bolıp quwadı. Bular eki úyrek bolıp qashadı. Endi jettim degende, ekewi góne tam bolıp tura qaladı. Qaraqus patsha bir-eki ret aylanıp ushıp ári-beri jalınadı, bular góne tam bolıp tura beredi. Bunnan keyin Qaraqus patsha al men kettim dep qublaǵa qaray ushıp ketedi. Bular da adam súwretine enip, atlarına minip, balanın úyine keledi. Kempir menen ǵarrı balasınıń aman kelgenine hám kelinli bolǵanına úlken toy berip, murat-maqsetine jetedi.