Paydalanıwshı:Mirsaid&Asem

ÚSH AǴAYINLI JIGIT

Burıngı ótken zamanda bir elde bir garrı bolıptı. Ol garrınıń úsh ul, bir qızı bar eken. Jıllardan jıl, künlerden kún ótkende, garrınıń balları er jetip, kamalga keledi.

Bir kúni garrı balların jıynap alıp:

-Qáne ballarım, usı waqıtqa deyin men sizlerdi asırap-saqlap kamalga keltirip, endi meniń qartayıp óler waqtım jaqınladı, sizler endi dúnya tawıp meni asırańlar. Men bárhá tura beremen be, bir kúni bolmasa, bir kúni õlip ketermen, atanıń jıynagan dúnya múlki balağa múlik bolmaydı, ózleriń mańlay terletip, miynet etip, dúnya-mal tabıń, deydi. Solay etip bir kúni bir jaqqa talap etip ketpekshi bolıp, dúnya tabıw maqsetinde hámmesi túni menen oylasıp, azanda tań alagewgimde atlarına minip, jaw-jaraqların asınıp, dárbent jolga rawana boladı. Balalar kúni menen júris etip kesh bolıp kún batıwga shamalasqanda, júrip kiyatırģan jolı úlken qalıń toģaydıń, arası menen ótetuģın jerge kelip tireledi. Solmanga kelgende kúnbatıp, gewgim túsedi. Balalardıń úlkeni: "inilerim, endi kesh bolıp, qarańģı túsip ketti. Usı jerde jatıp, júrisimizdi azanda dawam ettire berermiz" deydi. Olar bunı maqul kórip, úshewi de attan túsip jatpaqshı bolıp qolaylasıp atırğanda, tağı da oylasıq quradı. "Bul toģay qalay da qáwipli toģay bolıwı kerek. Sebebi bunda jırtqısh haywanlardıń dawısı kóp shıģadı. Sonlıqtan bizler olardan saqlanıw ushın búgingi tańdı úshke bólip, qarawıllıqqa turayıq"desedi. Solay etip, birinshi ret eń úlken ağası qarawıl bolıp turadı da, eki inisi jatıwdan uyqıģa ketedi. Aradan biraz waqıt ótkennen keyin toģaydıń kún batar arqa tárepinen bir úlken jolbarıs aqırıp kele beredi. Bul jolbarıs usı jerde bir nárseni sezgendey tup-tuwrı jańağı balalarga qarap jaqınlap kelip qaladı. Bum qarawıllap turgan úlken ağası sezip: "inilerim oyanıp ketip, bunı kórse qorqar, nede bolsa olarga darıtpay jolbarısqa kórinip aldına túsip qashayın, jolbarıs meni quwar, jetken waqıtta qılısh penen shawıp óltiremen degen máqset penen jolbarıstıń aldma túsip, qasha baslaydı. Onı kórgen jolbarıs ta jinlenip quwa beredi. Jolbarıs endi jettim degen waqıtta qashıp baratırgan bala qılısh penen shawıp jiberedi. Jolbarıs eki bólinip awdarılıp túsedi. Solay etip bala belgi ushın jolbarıstıń arqa taspasın kesip alıp, ishten beline qıstıradı da, inilerine kelip qarawıl turıw ushın ortanshı inisin oyatıp, ózi uyqılay baslaydı. Aradan kóp waqıt ótpey-aq toģaydıń qubla kún shugar tárepinen birúlken áydarha ısqırıp dem shegip kele beredi. Sonda qarawılda turgan ortanshi jigit: "Men egerde usı jerde tura bersem, áydarha úshewimizdi de jutar, onnansha men oğan kórinip taslanayın degen oy menen basqa jaqqa qasha beredi. Onı kórgen áydarha ishine simirip bar kúshi menen balanı jutpaqshı bolģanda, qılıshtı bekkem kese tutap, bala qorıqpay tuwrı qarap, áydarhanıń jutıwın kútip tura beredi. Sol waqta barlıq kúshi menen tartqan áydarha jigitti jutadı biraq áydarhanı qılısh keskennen son qaq ayrılıp, eki jaqqa bólinip túsedi. Sonda bul jigit te belgi ushın áydarhanıń jan taspasın kesip alıp, ishinen bildirmey buwıp, baganaģı aģası menen inisine keledi. Gezegine ózlerin qorģap turıw ushın eń kishkene inisin qarawıllıqqa turģızıp, ózi qattı uyqıģa ketedi. Ol da ádewir waqıt aģaların gúzetkennen keyin, jańa tań aldı bolıp, shıģıstan esken sáwirdiń samalına erip, qıymıldaģan shóplerdiń basına qarap, álle nárselerdi oylap turganda túni menen janıp turgan shamı sónip qaladı. Qaytadan jaģayın dese, hesh ot alıspaydı, "Nege bolsa ján-jaqqa kóz salayın, jaqın jerde jıltıraģan ot bolsa, tezek tutandırıp alıp qaytayın" degen maqset penen atqa minip qarap tursa, alıstan jıltırap turgan ottıń sağımın kóredi. Ol kóringen otqa bala shawıp alıp jóneledi. Otqa barıp, áste sırttan barlap qarasa, úlken bir tawdıń úńgirinde shagal másligin qurıp atırgan qırıq jigitti kóredi. Bala da dárhal atın baylap qılıshın súyretip, sálem berip jańaģılardıń ústine kirip baradı. Ol otırğan jigitlerdiń húrresi ushıp, qorıqqanınan iymanları tas

tóbesine shıģıp, buģan tórden jay beredi. Olardıń ishinde jası úlkenirek birewi baladan jol bolsın soraydı:

Men sizlerdi izlep elden shığıp ketkenime búgin bes-altı kún boladı. Sizlerdi hesh jerden tappay házir usımanda ushıratıp otırman. Men biraz waqıtlardan beri xabarıńızdı esitip, eger taba qoysam at qosshı bolıp xızmet eteyin dep sizlerdi izlep júrgenim edi deydi.

-Nede bolsa bul jas balaģa zıyan etpey, ózimizge qosıp alayıq, dep bir jas úlkeni kópshilikke qaraydı. Buníń sózin hámmesi bir awızdan maqul kórip, otqa bargan balanı ózlerine qosıp aladı. Solay etip qırıq jigit ózleriniň ázelgi sózine kirisedi. Ishinde birewi otırıp:

-Yapırmay bala, usı eldegi Tısmat baydın qolayın tawıp, ıras-aq dúnya-malın ala almaytuğın boldıq pa? Hesh qaysısımız tisimiz batıp onıń sarayına túse almadıq goy, - deydi. Sonda turıp jańağı bargan kishkene bala:

-Haw, ol nege, onıń tásilin men bilemen, sizler bárińiz de házir atlarıńa minip, meniń keynime eriń, men tuwrı aparıp, sarayına bárińizdi birim-birim kirgizemen, dep hámmesin ertip baydıń sarayına jetip keledi. Sol saraydıń bala biletuğın bir tesigi bar eken. Sonnan ózi ishke kirip, az waqıttan keyin: Men saraydıń ishiniń hámmesin araladım, bári de silesi qatıp uyqılap qalıptı. Qáne birim-birim kire berińler, dep bala bildirmey qılıshın qolına alıp, oqlanıp tura beredi. Hesh nárseden xabarsız urı, dúnyaga qızģan qaraqshınıń gewde beti tesikten óte bergen waqıtta, ishtegi bala gellesin qılısh penen qağıp aladı da, gewdesin hesh kimge bildirmey jıynap qoya beredi. Qullası qálem, qırıq qaraqshınıń bárin de solay etip óltirip, bir jerge úyip, ózi saraydıń ishin aralawģa ketedi. Bala qıdırıp júrse, júzleri gáwhar shamırshaqtıń sáwlesine shağılısıp, ayday jarqırap, qaragan kózdi eriksiz ózine tartqanday bolıp, pár tósektiń ústinde jatqan baydıń úsh qızına kózi túsedi. Bala uyqılap atırğan qızlardıń aldı menen eń úlkeniniń sırğasın alıp, sen úlken aģamdikibolarsań, ortanshısınıń árebegin alıp, sen ortanshı agamdiki  bolarsań, eń kishkenesinin qasına barıp, qolındağı altın júzigin alıp, sen ózimizdiki bolarsań dep ağalarınıń jatqan jerine bildirmey kelip, tań atqannan soń olardı oyatıp, azan menen sol úsh qızdıń eline qarap júris qıladı. Sol kúni bazar eken.

Endigi sózdi qızlardıń ákesinen esitiń. Bay azanda erte turıp sarayına kelse, dumalanģan gelle, úyilip jatırgan gewdelerge kózi túsip, qorıqqanlıģınan janı shiģip kete jazlaydı. Barlastırıp qarasa, olardıń eldi talap júrgen qırıq qaraqshı ekenin tanıydı. Bulardı qanday batar óltirdi eken dep quwanıshı qoynına sıymay, úyine juwırıp kelip, barlıq adamlarga xabarlandırıw ushın jar urģızadı: <Kimde-kim óltirgen adam men dep kópshiliktiń ishinen ayrılıp shıqsa, onıń ne tilese tilegin qabıl etemen» deydi. Bul waqta úsh aģayinli jigit baydıń úyinin qasında bir úyge qonıp, ótken túni bastan keshirgen waqıyaların aytısıp, hár qaysısı alģan belgilerin ortaģa úyip, gúrrińlesip otırgan boladı. Bunı baydıń saqshıları esitip bayģa bildiredi de, súyinshi aladı. Bay:

Sizler haqıyqattan batır ekensizler, men sizler ne tileseńiz de orınlawım tiyis, - dep úyine ertip barıp, olardıń tilegi boyınsha úsh jigitke úsh qızın berip, kóp dúnya mallar hám kóp hasıl zatlar menen eline qaytaradı. Úsh aģayinli jigit eline barıp, toy-tamasha berip, muradı-maqsetine jetedi. Bolarsań, ortanshısınıń árebegin alıp, sen ortanshı agamdiki bolarsań, eń kishkenesinin qasına barıp, qolındağı altın júzigip alıp, sen ózimizdiki bolarsań dep ağalarınıń jatqan jerine bildirmey kelip, tań atqannan soń olardı oyatıp, azan menen sol úsh qızdıń eline qarap júris qıladı. Sol kúni bazar eken.

Endigi sózdi qızlardıń ákesinen esitiń. Bay azanda erte turıp sarayına kelse, dumalangan gelle, úyilip jatırgan gewdelerge kózi túsip, qorıqqanlığınan janı shiģip kete jazlaydı. Barlastırıp qarasa, olardıń eldi talap júrgen qırıq qaraqshı ekenin tanıydı. Bulardı qanday batar óltirdi eken dep quwanıshı qoynına sıymay, úyine juwırıp kelip, barlıq adamlarga xabarlandırıw ushın jar urğızadı: Kimde-kim óltirgen adam men dep kópshiliktiń ishinen ayrılıp shıqsa, onıń ne tilese tilegin qabıl etemen» deydi. Bul waqta úsh aģayinli jigit baydıń úyinin qasında bir úyge qonıp, ótken túni bastan keshirgen waqıyaların aytısıp, hár qaysısı alģan belgilerin ortaģa úyip, gúrrińlesip otırgan boladı. Bunı baydıń saqshıları esitip bayģa bildiredi de, súyinshi aladı. Bay:

Sizler haqıyqat batır ekensizler, men sizler ne tileseńiz de orınlawım tiyis, - dep úyine ertip barıp, olardıń tilegi boyınsha úsh jigitke úsh qızın berip, kóp dúnya mallar hám kóp hasıl zatlar menen eline qaytaradı. Úsh aģayinli jigit eline barıp, toy-tamasha berip, muradı-maqsetine jetedi.