Paydalanıwshı:Shiyrin01/qaralama

Aqılı qız

Burınģı waqıtta bir adamnıń arası bir jastan úsh balası bolıptı. Sol awılda jáne birewdiń bala degennen jalģız qızı bolıptı. Ol kisi hám ulım, hám qızım dep tárbiyalay beripti.

Áwelgi adamnıń úlken balası toģız jasqa, genjesi jeti jasqa keldi, al keyingi adamnıń qızı segiz jasqa shıqtı, ekewi de balaların mektepke beripti. Balalardıń tórtewi de oqıp júre beripti. Aradan bir neshe jıl ótip, balalar awıldaģı mektepti pitkerip, onnan soń da awılda bir neshe jıl júrip, basqa jaqqa oqıwģa ketipti. Oqıp júrgen waqıtta aģayinli úsh jigit te qızģa ashıq bolıp, bári bir kúnde xat jazıptı. Qız bulardıń qaysısınıń tilegin qabıl qıların bilmeydi. Sulıwlıqqa da, adamgershilikke de, aqıllılıqqa da teppe-teń eken. Qız ne dep juwap bererin bilmey, aradan kóp waqıt ótkeripti. Qızdıń juwap bermegenine aģayinli úsh jigittiń úshewi de ashıwlanıp, hár qaysısı qızdı: Aqıllı qız eken desem, tákabbir ekenseń dep ayıplay baslaptı. Jigitlerdiń bul sózine shıdamaģan qız bir kúni úshewin de óz bólmesine shaqırıp alıp aytıptı.

Sizlerdiń úshewińizde maģan ashıq bolıp xat jazıpsızlar. Úshewińizde aģayin hám dossızlar. Úshewińizdiń de bir-birińizden artıq, kemińiz joq. Sonlıqtan men úshewińizdi de súymeymen. Qaysısıńızģa juwap berip, qaysısıńızģa tilegińizdi qabıl qılarımdı bilmey, ózim de hayranman. Tártip boyınsha erge tiyiwdi ózim de bilemen. Men sizlerdiń qaysısıńızģa bolsa da barmaslıq etpeymen, ózlerińiz jolın tabıńlar, depti. Jigitler bir-birine qıymay ne qıların bilmeydi. Aqırında ıqtıyardı qızdıń ózine beredi. Qız ári oylanıp, beri oylarıp jigitlerge aytıptı:

Házir úshewińiz de pálen bazarģa barıp, hasıl zatlardan bazarlıq alıp kelińler, qaysısıńızdıń bazarlıģıńız bahalı bolsa, men soģan tiyeyin. Sonday etsek hesh qaysısıńızdıń kewlińiz de giyne qalmas. Bul sóz ushın aģayinli jigittiń úshewine de maqul túsip aytqan bazarına qaray sapar shegip kete beripti. Qızdıń bir ózi qalıptı.

Aģayinli úsh jigit bazarģa bir neshe kún jol júrip ketedi. Hár qaysısı óz betinshe bazardan bahalı zat izlewge kirisedi. Jigitlerdiń eń úlkeni izlep júrip ģalıpalas, gilem, kiyiz satatuģın bazardıń ústinen shıģadı. Onıń gilemlerge kózi qızıp: Inilerim, usıdan jaqsı zat tabar deyseń be, nede bolsa jaqsı bir gilem satıp alayın dep oylap, gilemlerdi sawdalay baslaydı. Gilemlerdiń hár birine on bes jigirma tilladan aqsha soraydı. Eń shette turģan bir gilemdi sorasa, bes júz eliw tilla bereseń deydi. Bunı esitip jigit hayran qalıp:

Basqa gilemler on bes - jigirma tilla, bul gilem nege bes júz eliw tilla? - dep soraydı.

Bul - deydi satıwshı - ushatuģın gilem, neshe kúnshilik jolģa usı gilemniń ústinde ushsań, kózdi ashıp jumģansha alıp baradı. Jigit bes júz eliw tilla berip gilemdi aladı.

Ortanshısı izlep júrip, bir opır-topır jıyınnıń ústinen shıģadı. Adamlar birin-biri iyterip, "Maģan há maģan" dep baqırıp alma satıp atırģan birewdi dógereklep alıptı. Basqa jerlerde de alma kóp. Jigit turģan birewden soraydı:

Ján-jaģı almaģa tolıp tur ģoy, adamlar nelikten bul alamnıń ústine súrinip jığılıp atır? deydi. Ol adam: -

Ol alma az gana bolsa da qásiyetli alma. Óleyin dep atırgan adamģa iyiskeletse, táwir bolıp ketedi, dep juwap beredi. Ortanshi jigit te barıp ózin qısılısqa uradı. -

Oģan eń sońģı qalıp turgan alma gana jetisip qaladı. Jeti júz tilla tólep jalģız ģana almanı alıp júre beredi.

Eń genjesi qıdırıp júrse «ayna bar, taraq bar, almasań da qarap qal» dep baqırıp júrgen shershiniń qolında turģan kishkene gana bir ayna jigittiń dıqqatın ayrıqsha ózine tartadı. Aynanıń átirapına shuwlap jazıwlar jazılģan, jazıw mayda bolıwına qaramastan, uzaqtan aq adamnıń kózine túsedi. Ayna birese qızıl, birese kók, birese sarı bolıp, bir saattıń ózinde túrli reńge dónedi. Bul qanday ayna eken dep barıp shershinin qolman aynanı alıp, jazıwın oqıp kóredi. Oqıp kórse «aynanıń qádirine jetken adam, bahasın ózi aytıp ózi aladı» - dep jazılģan. Jigit hayran qalıp shershiden: - Aynanıń ne qásiyeti bar?

- dep soraydı.

Shershi:

- Oyıńa ne alıp qarasań da, oylagan nárseń kórinedi - dep juwap beredi. Jigit shershige miń tilla uslatıp, aynanı aladı. Barlıq waqıt óz súyiklisin oylap júrgen jigit dástindegi aynaga qaraydı. Aynada hal ústinde jatqan, sağınıshtan sarğayıp qáste bolgan qız kórinedi. Ne qıların bilmey dárriw ağaların izlewge kirisedi. Ağaları da aynağa qarap, inisiniń sózine isenedi.

Ushar gilemge úshewi minip alıp, jolģa rawana boladı. Neshe kúnshilik jolģa há demey jetip keledi. Kelse, qız haqıyqattan da bulardı sağınıp, aqırında awırıw bolıp ólim aldında jatır eken. Almanı iyiskeletip, qızdı sawaltadı. Qız sawalgannan keyin jigitlerdiń alıp kelgen bazarlıqların kórip shığıp, jigitlerdiń ózlerine sóz beredi.

- Eger meniń ushar gilemim bolmasa, qızdıń ólgeniniń ústine keler edik, qızdıń jazılıwına, ólmey qalıwına sebepker bolgan men, bárinen de meniń bazarlığım bahalı, qız magan tiyisli, deydi eń úlken jigit.

-Eger meniń almamdı iyiskeletpegende, qız ólip qalıwı múmkin edi, ol waqıtta ushar gilem menen tez keliwdiń de, aynanıń da áhmiyeti bolmas edi, bárinen de meniń bazarlığım bahalı, qız magan tiyisli deydi ortanshısı.

-Eger meniń aynam bolmaganda, ushar gilem de, alma da hesh nársege turmas edi. Sebebi, men qızdıń awırıp jatırğanlığın kórmesem, arqayın qıdırıp júre berer edik. Aqırında qızdıń ólgeniniń ústine keler edik. Bárinen de meniń bazarlığım bahalı, qız magan tiyisli, deydi kishkenesi.

Úshewi uzaq waqıt aytısadı, jeńise almaydı. Otıra qalıp úshewi de oylasadı. Oylap qarasa, ózleriniń oyınsha ayna da, ushar gilem de, alma da teppe teń. Birewi bolmasa birewi hesh nársege turmaydı. Aqırında aytısıwdıń orınsız ekenligin sezip qızģa aytadı:

Bizler aytısıp boldıq, bizlerdiń bilimimiz, alıp kelgen bazarlıqlarımız bir-birimizdikinen artıq emes eken. Áweli aqıl tawıp bizdi jumsagan óziń ediń, endi de óziń tórelik ayt, seniń aytqanıńa bárimizde turayıq.

-deydi qız -men duris tórelik Olay bolsa, aytayın bir-birewge giyne qızģanshaqlıq bolmasın.

- Joq, joq aytqanına qayılmız, ne aytsań da turamız,

deydi jigitler bir awızdan.

Duris, - deydi qız jaysha qaraganda bárińizdiń de bazarlığınız da teppe-teń. Al tereńirek oylanıp qaraganda, jer júzin ilim arqalı gana kóriw, tanıw múmkin. Ayna arqalı jer júzin kóriw múmkin eken. Ol waqıtta eń kishkeneńizdiń algan aynasın ilim dep esaplaymız. Alma dári, dári ilimniń kúshi menen islengen, ushar gilem de ilimniń káramatı menen islengen nárse. Eger ilim bolmasa, gilemdi ushırıw, almanı adam tiriltetuğın dári qılıw hesh mumkin emes. Demek, almada, ushar gilem de bahalı. Men aynanı bazarlıq qılıp alıp kelgen eń kishkeneńizge tiyislimen, meniń sheshimim usı, endigi jağı ózińizde.

Qızdıń bunday aqıllılıq penen sheshkenine úshewi de hayran qalıp, qızdıń sózin maqul kórisedi. Oqıwların pitkerip elge kelgen soń, nekesin qıydırıp, toy-tamashasın qılıp, qızdı genje jigit alıp, aģaları da óz teńlerin tawıp úylenip, muradı órlep, maqsetileri gúllepti.