Pireney urısları

Pireney urısı — XIX ásir baslarında Napoleon urısları dawamında Pireney yarım atawındaǵı qurallı kelispewshiliklerdiń jıyındısı bolıp, olarda Napoleon imperiyasına Ispaniya, Portugaliya hám Ullı Britaniya awqamı qarsı turǵan.

Ispaniya urısı 1808-jıl 2-mayda Franciya áskerleri tárepinen ayawsız bastırılǵan Madrid kóterilisi menen baslandı. Yarım atawda áskeriy háreketler 1814-jılı Napoleon taxttan túsirilgenge shekem toqtamadı hám Pireney armiyaların saqlaw júdá úlken materiallıq resurslardı talap etti.

Ullı Britaniya Ispaniya metropoliyasınıń mashqalalarınan óziniń koloniallıq jerlerin keńeytiw ushın paydalandı. Áne usı waqitta inglisler Qubla Amerikada bir neshe márte ornalasıwǵa urınǵan edi.

Ayırım táreplerden Ispaniya kampaniyası 1812-jılǵı Rus kampaniyasınıń repeticiyası sıpatında xızmet etti: sheshiwshi sawashtıń joqlıǵı, keń kólemli partizanlıq háreketi, dushpanlıq ruwxındaǵı aymaq boylap oq-dárilerdi jetkerip beriwdegi mashqalalar — bulardıń barlıǵı basqınshılardıń kúshin sharshatıp jiberdi. Nátiyjede Napoleon armiyası awır jeńilislerge ushıradı (Baylen janındaǵı sawash hám basqalar).

Sonıń menen birge, inglisler ushın Pireney qurgaqlıqtaǵı urıslardıń tiykarǵı teatrına aylanıp, gercog Vellingtonnıń sárkardalıq talantı tolıq kórindi. Hátte Napoleonnıń ózi de Muqaddes Elena atawında: «Ispaniyadaǵı bul baxıtsız urıs Franciyanıń baxıtsızlıǵınıń tiykarǵı sebebi bolǵan qanlı jara boldı».

Tariyxı

1808-jılǵa shekem Ispaniya siyasatın waqıtsha qúdiretli Manuel Godoy — sheklengen hám erksiz patsha Karl IV nıń hayalı, patshayım Mariya-Luizanıń súyiklisi belgilep berdi. Bir jıl dawamında San-Ildefonso shártnaması (1796-jıl) hám keyingi bir qatar kelisimler menen bekkemlengen francuzlar menen awqamlaslıq siyasatı dawam ettirildi. 1807-jıldaǵı Tilzit pitimi Napoleonnıń Britaniya hám onıń awqamlaslarına qarsı qolların jazdırdı, materikte tek eki — Shveciya hám Portugaliya qalǵan edi.

Rossiya imperatorı Shveciyanı tártipke salıwdı óz moynına aldı, Franciya imperatorı bolsa Portugaliyanı tınıshlandırıw wazıypasın ózi sheshiwge májbúr boldı. Britaniya imperiyasına basım ótkeriwdiń eń nátiyjeli usılı onıń sawdasına zıyan jetkeriw bolip esaplandı. Britaniya kemeleri ushın hámiyshe ashıq bolǵan Portugaliya portları Napoleon oylap tapqan kontinental blokada sistemasında úlken tesik boldı. Imperatorlardıń Tilzittegi ushırasıwınan 2 hápte ótkennen keyin, Lissabonǵa inglisler ushin dárhal portlardı jabıw hám Franciya tárepinde urısqa kiriwdi talap etken Napoleon ultimatumi keldi.

Inglisler menen doslıq baylanısları ásirlerge barıp taqalatuǵın portugaliyalılar hár qıylı jollar menen waqıttı sozıp turdı. Lissabonda bul talapqa kelisim berilmegeni ushın Napoleon hám Ispaniya ortasında Portugaliyanı basıp aliw hám bóliw haqqında jasırın shártnama dúzildi. Fontenblo shártnaması (1807-jıl 27-oktyabr) menen Napoleon Pireney arqasın basıp alıw niyetin Godoy menen tastıyıqladı. Godoydıń ózi sadıqlıq ushın Portugaliyanıń qublasında knyazlik bolıwına wáde berdi. 13-noyabrde Bragansa úyiniń qulatılıwı járiyalandı. Napoleon óz áskerlerin Ispaniyaǵa kirgiziw, Ebro dáryasına shekem bolǵan barlıq aymaqtı iyelew hám keyin ala onı Portugaliya jerlerine almastırıw imkaniyatına iye boldı.