Kontentke ótiw

Qáweterleniw

Wikipedia — erkin enciklopediya
Edvard Munktıń «Qıshqırıq» (1893) shıǵarmasınıń tiykarında qáweter jatır, bul shıǵarma quramalı adamzat tájiriybesin súwretleydi.

Qáweterleniw (yamasa mazasızlıq) — bul ishki tınıshsızlıqtıń jaǵımsız jaǵdayı menen xarakterlenetuǵın hám intizar waqıyalarǵa baylanıslı qorqınısh sezimlerin óz ishine alatuǵın emociya[1][2][3]. Qáweterleniw qorqınıshtan ózgeshelenedi, sebebi qorqınısh házirgi qáwipke emocionallıq juwap retinde anıqlansa, qáweterleniw — keleshektegi qáwipke bolǵan kútiw[4]. Ol kóbinese ári-beri júriw, somatikalıq shaǵımlar hám kóp oylanıw sıyaqlı nerv minez-qulqı menen birge júredi.

Qáweterleniw — bul tınıshsızlanıw hám táshwish sezimi, ádette tek subyektiv túrde qáwipli dep kórinetuǵın jaǵdayǵa artıqsha reakciyası retinde ulıwmalastırılǵan hám fokussız boladı. Ol kóbinese bulshıq et shiyeleniwi, tınıshsızlanıw, sharshaw, dem ala almaw, qarın aymaǵındaǵı qısılıw, júrek aynıwı hám dıqqattı jámlewdegi mashqalalar menen birge júredi. Qáweterleniw qorqınısh penen tıǵız baylanıslı, ol haqıyqıy yamasa sezilgen jedel qáwipke juwap bolıp tabıladı (gúresiw yamasa qashıw reakciyası); qáweterleniw keleshektegi qáwipke degen kútiwdi, sonıń ishinde qorqınıshtı óz ishine aladı[5]. Qáweterleniwge ushıraǵan adamlar burın qáweterleniwin payda etken jaǵdaylardan sheginiwi múmkin.

Qáweterleniw emociyası belgili waqıyalarǵa juwap retinde rawajlanıw boyınsha sáykes waqıt dáwirlerinen asıp ketiwi múmkin hám usılayınsha kóp qáweterleniw buzılıwlarınıń birine (mısalı, ulıwmalastırılǵan qáweterleniw buzılıwı, hawlıǵıw buzılıwı) aylanıwı múmkin[6][7]. Qáweterleniw buzılıwı hám (normal emociya retinde) qáweterleniwi arasındaǵı ayırmashılıq sonnan ibarat: qáweterleniw buzılıwı bar adamlar qáweterleniwin shama menen 6 ay dawamında turaqlı yamasa shamadan tıs sezedi, yamasa balalarda onnan da qısqa waqıt aralıǵında bolıwı múmkin. Mazasızlıq buzılıwları eń turaqlı psixikalıq mashqalalardıń biri bolıp, kóbinese on jıllap dawam etedi[8]. Qáweterleniw basqa psixikalıq buzılıwlarda da (mısalı, obsessiv-kompulsiv buzılıw, travmadan keyingi stress buzılıwı) seziliwi múmkin[9].

Qáweterleniw hám qorqınısh

Qáweterleniw qorqınıshtan ózgeshelenedi, qorqınısh — bul sezilgen qáwipke sáykes kognitiv hám emocionallıq juwap. Qáweterleniw gúresiw yamasa qashıw reakciyaları, qorǵanıw minez-qulqı yamasa qashıw sıyaqlı belgili minez-qulıqlar menen baylanıslı[10]. Kóbinese qáweterleniw tek baqlanbaytuǵın yamasa qashıp bolmaytuǵın jaǵdaylarda júz beredi degen jalǵan boljaw bar, biraq bul bárhama solay emes[11]. Devid Barlou qáweterleniwdi «adam aldaǵı unamsız waqıyalar menen gúresiwge tayar emes yamasa tayarlanbaǵan keleshekke baǵdarlanǵan kewil-yosh jaǵdayı»[12] dep anıqlaydı hám keleshek hám házirgi qáwipler arasındaǵı ayırmashılıq qáweterleniw hám qorqınıshtı bóledi dep esaplaydı. Qáweterleniwdiń basqa bir táriypi — azap, qorqınısh, húrey yamasa hátte qáweter[13]. Pozitiv psixologiyada qáweterleniw subyekttiń gúresiw kónlikpeleri jetkiliksiz bolǵan qıyın máseleniń nátiyjesi bolǵan psixikalıq jaǵday retinde súwretlenedi.

Qorqınısh hám qáweterleniwdi tórt tarawǵa bóliwge boladı: (1) emocionallıq tájiriybeniń dawamlılıǵı, (2) waqıt fokusı, (3) qáwiptiń ózgesheligi hám (4) motivaciyalanǵan baǵdar. Qorqınısh qısqa múddetli, házirgi waqıtqa baǵdarlanǵan, belgili qáwipke baǵdarlanǵan hám qáwipten qashıwdı jeńilletedi. Ekinshi jaqtan, qáweterleniw uzaq múddetli tásir etiwshi, keleshekke baǵdarlanǵan, keń tarqalǵan qáwipke keńnen baǵdarlanǵan hám potencial qáwipke jaqınlasqanda artıqsha saqlıqtı xoshametleytuǵın hám konstruktiv gúresiwge kesent etetuǵın jaǵday[14].

Djozef E. LeDu hám Liza Feldman Barrett ekewi de avtomat qáwip reakciyaların qáweterleniw ishindegi qosımsha baylanıslı kognitiv belsendilikten ayırıwǵa háreket etken[15][16].

Evolyuciyalıq kózqaraslar

Evolyuciyalıq psixiatriya hám evolyuciyalıq psixologiya qáweterleniwdi organizmlerge potencial qáwiplerden qashıwǵa járdem beretuǵın evolyuciyalanǵan qorǵanıw retinde túsindiredi; jobalastırılıwına qaray, bunday qorǵanıwlar ótkizip jiberilgen qáwiptiń qunı joqarı bolǵanda «jalǵan signallardı» payda etiwi múmkin (geyde «tútin detektorı» principi retinde súwretlenedi). Zamanagóy sholıwlar bul túsinik mazasızlıq buzılıwların beyimlesiwshi retinde emes, al basqasha paydalı sistemalardıń disregulyaciyası yamasa kontekstke sezimtal emes belsendiligi retinde qaraytuǵının atap ótedi; bul kózqaras túsindiriw hám psixoaǵartıw ushın qollanıladı, arnawlı terapiya retinde emes[17].

Simptomlar

Qáweterleniw ómir sapasın tómenletetuǵın uzaq, sozılmalı kúndelikli simptomlar menen, sozılmalı (yamasa ulıwmalastırılǵan) qáweterleniw retinde belgili bolıwı múmkin, yamasa ol qısqa, stressli hawlıǵıwlar menen, ótkir qáweterleniw retinde belgili bolıwı múmkin. Qáweterleniw simptomları adamǵa baylanıslı sanda, intensivlikte hám jiyilikte hár qıylı bolıwı múmkin. Degen menen, kóp adamlar sozılmalı qáweterleniwden azap shekpeydi[18].

Qáweterleniw birneshe psixologiyalıq awırıwlardı (mısalı, depressiya) yamasa psixikalıq buzılıwlardı payda etiwi múmkin hám ózine zıyan keltiriwge yamasa ózin-ózi óltiriwge alıp keliwi múmkin[19][20].

Qáweterleniwdiń minez-qulıq tásirleri burın qáweterleniwin yamasa unamsız sezimlerdi payda etken jaǵdaylardan sheginiwdi óz ishine alıwı múmkin. Basqa tásirler uyqı rejiminiń ózgeriwi, ádetlerdiń ózgeriwi, awqatlanıwdıń artıwı yamasa azayıwı hám qozǵalıs shiyeleniwiniń artıwın (ayaq urıw) qamtıwı múmkin[21].

Qáweterleniwdiń emocionallıq tásirleri qáweter yamasa qorqınısh sezimlerin, dıqqattı jámlewdegi qıyınshılıqtı, shiyeleniw yamasa sekiriw sezimin, eń jamanın kútiwdi, ashıwshaqlıqtı, tınıshsızlanıwdı, qáwip belgilerin baqlawdı hám bos oy sezimin óz ishine alıwı múmkin[22]. Ol sonday-aq dármansızlıq sezimin de óz ishine alıwı múmkin.

Qáweterleniwdiń kognitiv tásirleri gúmanlı qáwipler haqqında oylardı, mısalı óliw yamasa júrek talması bolıw haqqında aqılǵa sıymaytuǵın qorqıwdı óz ishine alıwı múmkin, haqıyqatında adam tek jeńil kókirek awırıwın sezinedi, mısalı[23].

Qáweterleniwdiń fiziologiyalıq simptomları tómendegilerdi óz ishine alıwı múmkin:

  • Nevrologiyalıq, mısalı bas awırıwı, paresteziyalar, fascikulyaciyalar, bas aylanıwı yamasa presinkop.
  • As sińiriw, mısalı ishtiń awırıwı, júrek aynıwı, diareya, awqat sińbew, awızdıń qurǵawı yamasa globus. Qáweterli jaǵdayda shıǵarılatuǵın stress gormonları ishek funkciyasına tásir etedi hám ISK (ishektiń sındromlı keselligi) ge úles qosıwı yamasa onı kúsheytiwi múmkin bolǵan fizikalıq simptomlardı kórsetiwi múmkin.
  • Dem alıw sisteması, mısalı dem qısılıwı yamasa tereń dem alıw.
  • Júrek sisteması, mısalı júrek soǵıwı, taxikardiya yamasa kókirek awırıwı.
  • Bulshıq et sisteması, mısalı sharshaw, qaltıraw yamasa tetaniya.
  • Teri sisteması, mısalı terlew yamasa teriniń qıshıwı.
  • Sidik-jınıs sisteması, mısalı jiyi siyiw, siyiw qıstawı, dispareuniya yamasa impotenciya, sozılmalı jambas awırıwı sindromı.

Túrleri

Qáweterleniwiń hár qıylı túrleri bar. Ekzistencial qáweterleniw adam uwayım, ekzistencial daǵdarıs yamasa nigilistik sezimlerge ushıraǵanda payda bolıwı múmkin. Adamlar sonday-aq matematikalıq qáweterleniw, somatikalıq qáweterleniw, saxna qorqınıshı yamasa test qáweterleniwi menen de ushırasıwı múmkin. Sociallıq qáweterleniw basqa adamlar tárepinen biykarlanıw hám unamsız bahalanıw (sınǵa alınıw) qorqınıshın bildiredi.

Derekler

  1. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
  2. ↑ Expectancy and emotion. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-150927-8. 
  3. ↑ StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. 
  4. ↑ A history of anxiety: from Hippocrates to DSM.
  5. ↑ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th, American Psychiatric Publishing, 2013. ISBN 978-0-89042-555-8. 
  6. ↑ The translational neural circuitry of anxiety. BMJ. doi:10.1136/jnnp-2019-321400.
  7. ↑ Treating and preventing adolescent mental health disorders: what we know and what we don't know. A research agenda for improving the mental health of our youth. Oxford University Press, 2005. DOI:10.1093/9780195173642.001.0001. ISBN 978-0-19-517364-2. OCLC 56324679. 
  8. ↑ Predictors of persistence of anxiety disorders across the lifespan: a systematic review. doi:10.1016/S2215-0366(20)30433-8. https://pure.rug.nl/ws/files/177228875/Predictors_of_persistence_of_anxiety_disorders_across_the_lifespan_a_systematic_review.pdf. Retrieved 2023-04-05.
  9. ↑ Obsessive compulsive and related disorders: comparing DSM-5 and ICD-11. doi:10.1017/S1092852916000110.
  10. ↑ Expectancy and emotion. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-150927-8. 
  11. ↑ A history of anxiety: from Hippocrates to DSM.
  12. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
  13. ↑ What is the difference between existential anxiety and so called neurotic anxiety? 'The sine qua non of true vitality' an examination of the difference between existential anxiety and neurotic anxiety. 2011.
  14. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
  15. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
  16. ↑ Expectancy and emotion. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-150927-8. 
  17. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
  18. ↑ Expectancy and emotion. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-150927-8. 
  19. ↑ Pharmacological Treatment of Mental Disorders in Primary Health Care. Geneva: World Health Organization, 2009. ISBN 978-92-4-154769-7. 
  20. ↑ Psychiatric emergencies (part I): psychiatric disorders causing organic symptoms. February 2013. http://www.europeanreview.org/article/3083.
  21. ↑ Psychiatric and Mental Health Nursing: The Craft of Caring. Edward Arnold, 2003. ISBN 978-0-340-81026-2. Úlgi:Page needed
  22. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
  23. ↑ Abnormal Psychology. Toronto: Veronica Visentin, 2008 — 154 bet. ISBN 978-0-470-84072-6. 
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Qáweterleniw&oldid=182524» saytınan alınǵan