Qırǵızstanda densawlıq
Qırǵızstan — 2022-jılda xalqınıń sanı 6 630 631 adamdı quraǵan hám 2050-jılǵa shekem bul kórsetkishtiń 42% ke artıwı boljanıp atırǵan Oraylıq Aziyadaǵı dáramatı ortadan tómen mámleket[1]. 2021-jılda tuwılǵandaǵı ómir uzaqlıǵı 71,2 jas bolıp, bul 2000-jılǵı 66 jas kórsetkishine salıstırǵanda 6,23 jılǵa kóp[1]. Densawlıq jaǵdayındaǵı ómir uzaqlıǵı da 2000-jılǵı 58,7 jastan 2021-jılda 63,4 jasqa arttı[1]. Qırǵızstan kiretuǵın DSSO regionınıń (Evropa) qalǵan bóliminde tuwılǵandaǵı ómir uzaqlıǵı 2021-jıl jaǵdayına qaray 76,3 jastı quraydı (2000-jılda 72,5 jas edi), al densawlıq jaǵdayındaǵı ómir uzaqlıǵı 2021-jılda 66 jas bolıp, 2000-jılǵı 63,7 jastan jaqsılanǵan[1].
Densawlıqtı saqlaw sisteması
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qırǵızstanda májbúriy medicina qamsızlandırıwı fondı (MMQF) basqarıwındaǵı birden-bir májbúriy medicina qamsızlandırıwı sisteması bar bolıp, ol mámleket tárepinen kepillengen jeńillikler baǵdarlaması (SGBP) dep atalatuǵın mámleketlik xızmetler paketiniń belgili bir bólimin óz ishine aladı[2]. 2019-jılda xalıqtıń tek 69% i MMQF tárepinen qamtıp alınǵan edi hám kóplegen xızmetler ushın qosımsha tólemler talap etiledi[2]. Bul qamtıp alıw dárejesiniń 2016-jılǵı 76% kórsetkishinen tómewlewin bildiredi[2]. Qamsızlandırılǵan pacientler ushın barlıq dáslepki medicina xızmetleri tolıq qaplanadı, biraq qamtıp alınbaǵan xalıqtıń 31% i, sonday-aq SGBP paketinen tıs xızmetlerge mútáj bolǵan pacientler barlıq shıǵınlardı óz qaltasınan tólewi kerek[2].
Densawlıqtı saqlaw siyasatı boyınsha qarar qabıllaw, tiykarınan, milliy densawlıqtı saqlaw siyasatına, densawlıqtı qorǵawǵa hám medicina qamsızlandırıwına juwapker bolǵan Densawlıqtı saqlaw ministrliginiń qolında, degen menen DSSO sıyaqlı sırtqı rawajlanıw boyınsha sherikler de densawlıqtı saqlaw sistemasın reformalawǵa járdem berip kelmekte[2]. Házirgi waqıtta ámelge asırılıp atırǵan «Saw-salamat insan — gúllengen mámleket» (2019–2030) densawlıqtı saqlaw sistemasın reformalaw baǵdarlaması sheńberinde, densawlıqtı saqlaw baǵdarlamaların tabıslı ámelge asırıwda koordinaciya hám tarawlar aralıq birge islesiwdi jaqsılaw ushın jergilikli hákimiyat organlarınıń rolin kúsheytiw maqsetinde milliy Jámáatlik densawlıqtı saqlawdı koordinaciya qılıw keńesi qayta kórip shıǵılmaqta[2].
Dáslepki, ekinshi hám úshinshi dárejeli medicina xızmetin kórsetiwshilerdiń kópshiligi mámleketlik bolıp tabıladı hám regionlıq, rayonlıq yamasa qala dárejesinde densawlıqtı saqlaw ministri tárepinen basqarılatuǵın aylıqlı jumısshılar esaplanadı[2]. Ayırım shólkemler, mısalı gemodializ xızmetleri, aralas mámleketlik-jeke menshiklikke iye[2]. Farmacevtika ónimleri tolıǵı menen jeke shólkemler tárepinen jetkerip beriledi, degen menen ayırım dárixanalardıń MMQF menen shártnaması bar[2]. MMQF qarjılardı kórsetiwshilerge bólistiriwden aldın mámleketlik byudjet qarjıların, májbúriy medicina qamsızlandırıwı tólemlerin, sırtqı donorlar fondların hám pacientlerdiń qosımsha tólemlerin birlestiredi[2].
Jeke shıǵınlar (tiykarınan, óz qaltasınan tólemler) 2019-jılda densawlıqtı saqlaw shıǵınlarınıń 46,3% in quradı[2]. Bunıń derlik úshten eki bólimi ya SGBP quramına kirmeytuǵın, ya bolsa úlken muǵdarda qosımsha tólemdi talap etetuǵın medicina buyımları hám farmacevtika ónimlerine sarplanadı[2]. Qalǵan bólimi stacionar xızmetler ushın qosımsha tólemlerge hám kishirek bólimi ambulatoriyalıq hám stomatologiyalıq xızmetlerge tuwra keledi[2]. Sociallıq támiynattı qarjılandırıw boyınsha barlıq qarjılardı salıq organları tárepinen jıynaw tájiriybesi eki rayonda sınaqtan ótkerilmekte, bul bolsa Sociallıq fond sıyaqlı birneshe kishirek sociallıq qamsızlandırıw organlarınıń ornın basıwı kerek[2].
Sırtqı rawajlanıw járdemi 2004-jılǵı 15,7% ten 2019-jılda 2,3% ke shekem azaydı[2]. Íqtıyarlı medicina qamsızlandırıwı derlik joq.
Densawlıqtı saqlaw tarawındaǵı máseleler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qırǵızstandaǵı eń úlken ólim sebebi — júrek-qan tamır kesellikleri (JQK)[3]. Dem alıw jolları kesellikleri hám tuberkulez (sonıń ishinde COVID-19) ólim sanı boyınsha keyingi orında turadı, onnan keyin neoplazmalar hám sozılmalı dem alıw jolları kesellikleri keledi[4].
| Sebep | 100 000 adamǵa tuwra keletuǵın ólim sanı |
|---|---|
| Júrek-qan tamır kesellikleri | 246,03 |
| Dem alıw jolları infekciyaları hám tuberkulez | 142,61 |
| Isikler (neoplazmalar) | 125,31 |
| Sozılmalı dem alıw jolları kesellikleri | 55,94 |
| Qantlı diabet hám búyrek kesellikleri | 40,49 |
Qırǵızstandaǵı eń úlken kesellik júgi haqqında gáp ketkende, mayıplıqqa sáykeslestirilgen ómir jılları (DALY) jaqsı ólshew birligi esaplanadı. Ólim sanı ornına DALY kórsetkishlerine qarasaq, ana hám jańa tuwılǵan balalar kesellikleri hám de tirek-háreket apparatı kesellikleriniń tásiri de áhmiyetli máselelerge aylanadı[4].
| Sebep | 100 000 adamǵa tuwra keletuǵın DALY |
|---|---|
| Júrek-qan tamır kesellikleri | 5 427,81 |
| Dem alıw jolları infekciyaları hám tuberkulez | 4 431,18 |
| Isikler (neoplazmalar) | 3 209,97 |
| Ana hám jańa tuwılǵan balalar kesellikleri | 2 517,69 |
| Tirek-háreket apparatı kesellikleri | 2 051,33 |
Qáwip faktorların bahalaw da mámlekettiń tiykarǵı densawlıqtı saqlaw máselelerin anıqlawda áhmiyetli. Qırǵızstanda DALY boyınsha kesellik júgine eń kóp tásir etiwshi faktorlar — jetkiliksiz awqatlanıw, hawanıń pataslanıwı hám joqarı qan basımı bolıp tabıladı[4].
Densawlıqtı saqlaw boyınsha ilajlar
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1991-jılı Qırǵızstan Sovet Awqamınan ǵárezsizlik alǵannan beri tórt iri densawlıqtı saqlaw reforması ótkizildi: «Manas» (1996–2005), «Manas tálimi» (2006–2011), «Densawlıq» (2012–2016, keyin 2018-jılǵa shekem uzaytıldı) hám házirgi densawlıqtı saqlaw reforması baǵdarlaması «Saw-salamat insan — gúllengen mámleket» (2019–2030) dep ataladı[2].
2016-jılı DSSO Qırǵızstandaǵı júrek jetispewshiligi hám insult xızmetlerin qayta kórip shıqtı hám sol waqıtta JQK densawlıqtı saqlaw reforması sistemasınıń prioriteti bolıwına qaramastan, klinikalıq jollardıń bóleklengenligi hám usınıslardı ámelge asırıwdıń anıq mexanizmleriniń joqlıǵı sebepli pacientlerdiń kópshiligine óz waqtında diagnoz qoyılmaytuǵının yamasa emlenbeytuǵının kórsetip berdi[3]. Bul bahalaw tiykarında, Qırǵızstan Densawlıqtı saqlaw ministrligi 2017-jılı DSSO Evropa regionlıq bürosı hám DSSOnıń Qırǵızstandaǵı wákilxanası koordinaciyasında JQK boyınsha medicina xızmetleri sistemasın rawajlantırıw ushın xızmet kórsetiw sheńberin hám jol kartasın islep shıǵıw boyınsha jumısqa toparın dúzdi[3]. «Saw-salamat insan — gúllengen mámleket» baǵdarlaması 2030-jılǵa shekem medicina xızmetleri menen ulıwma qamtıp alıwdı maqset etken[3]. Klinikalıq jollardıń bóleklengeni hám kórsetpelerdi ámelge asırıwdıń nátiyjesizligi máselelerin sheshiw ushın, baǵdarlama medicina xızmetleriniń vertikal integraciyasın hám basqa sektorlar, mısalı sociallıq xızmetler menen baylanıstı jaqsılaw ushın jámáatlik densawlıqtı saqlaw agentlikleriniń óz-ara tásirin arttırıwdı óz ishine aladı[3]. Xızmetlerdi integraciyalawdı jaqsılaw boyınsha hár túrli sınaq joybarları, sonıń ishinde VICh/SPID, tuberkulez hám psixikalıq densawlıqtı saqlaw boyınsha joybarlar da ámelge asırılmaqta[2].
BMSh Turaqlı rawajlanıw maqseti 3: Salamat ómir hám párawanlıq
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Mámlekettegi densawlıqtı saqlaw máselelerin sheshiw ushın, «Saw-salamat insan — gúllengen mámleket» baǵdarlaması menen bir qatarda TRMniń densawlıq hám párawanlıqqa baylanıslı global maqsetlerin milliy kontekstke sáykeslendiriw boyınsha birneshe strategiyalar da islenip atır[5]. Bulardıń qatarına «Qırǵızstan Respublikasın rawajlantırıwdıń 2018-2040-jıllarǵa arnalǵan milliy strategiyası» hám «Qırǵızstan Respublikasınıń 2018-2022-jıllarǵa arnalǵan rawajlanıw baǵdarlaması: Birlik. Isenim. Jaratıw» kiredi[5]. Qırǵız húkimeti milliy TRM siyasat sheńberin ámelge asırıw boyınsha minnetlemeleri tiykarında Ulıwma densawlıqtı saqlaw qamtıp alıw boyınsha xalıqaralıq sheriklikke qosıldı[5]. Olar, sonday-aq, 2018-jılı Birlesken Milletler Shólkeminiń Global shártnamasına qol qoydı, bul ulıwma medicina qamsızlandırıwı jolında ilajlar kóriwge degen úlken sadıqlıqtıń dáliyli boldı[6].
2019-jılı Qırǵızstan 162 mámleket arasında Global TRM Indeksi boyınsha 48-orındı iyeledi, bul indeks mámleketlerdi ulıwma nátiyjelililik boyınsha TRM kórsetkishleri menen bahalaydı. Sawlıq hám párawanlıqqa baǵdarlanǵan TRM 3 boyınsha Qırǵızstanda maqsetlerdiń 71,6% ine erisildi, bul «ortasha jaqsı progress» dep esaplanadı[5]. Qırǵızstan DSSO Evropa regionında «Barlıq adamlar ushın saw-salamat ómir hám párawanlıq boyınsha global ilajlar rejesi» (GAP) ushın sınaq mámleketi retinde saylap alındı hám milliy densawlıqtı saqlawdıń prioriteti — «Densawlıq 2030» siyasat baǵdarlamasın qollap-quwatlaw boyınsha birlesken sheriklik bayanatına qol qoydı[5]. GAP koordinaciya háreketleri tórt tiykarǵı baǵıtqa itibar qaratdı:
- Densawlıqtı saqlawdı turaqlı qarjılandırıw;
- Dáslepki medicina-sanitariya járdemi;
- Densawlıqtı belgilewshi faktorlar;
- Maǵlıwmatlar hám cifrlı densawlıqtı saqlaw.
Bul prioritetlerdi qollap-quwatlaw ushın, mámleket dárejesindegi Densawlıqtı saqlaw boyınsha rawajlanıw boyınsha sheriklerdi koordinaciya qılıw keńesi (DPCC) hár sherekte jıynaladı hám DSSO tárepinen koordinaciyalanadı[5]. Birlesken Milletler Shólkeminiń rawajlanıw sisteması boyınsha TRM jumısshı toparı da 2030-jılǵa shekemgi kúndelikti alǵa jıljıtıw hám tiykarǵı tásir sheńberleri hám húkimet menen islesiw ushın hár ayda jıynaladı[5].
Klimat hám den1sawlıq
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qırǵızstan Oraylıq Aziyadaǵı klimat ózgerisine eń hálsiz mámleketlerdiń biri bolıp tabıladı[7]. Ulıwma alǵanda, bul jaǵday onıń úlken kontinental qurǵaqlıqtıń orayında jaylasqanı, ekonomikasınıń hawa-rayı hám klimatqa baylanıslı tarawlarǵa júdá mútájligi, azıq-awqat hám energiya islep shıǵarıwda suw resurslarına joqarı dárejede baylanıslılıǵı, tawlı hám kóbinese ónimsiz topografiyası hám de resurslardıń sheklengeni sebepli klimat ózgerisine qarsı gúresiw qábiletiniń tómenligi menen baylanıslı[7].
Ekonomikalıq tásiri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qırǵızstan awıl xojalıǵı hám energiya tarawında muzlıqlardıń eriwinen payda bolatuǵın suwǵa qattı súyenedi; bul máwsimlik process bolıp, muzlıqlar qısta qar hám muzdı toplaydı, keyin báhár hám jazda erip, dárya hám kóllerge suw bolıp quyıladı[7]. Gidroelektrostanciyalar mámlekettiń ulıwma elektr energiyasınıń 90% in islep shıǵaradı[7]. Awıl xojalıǵı menen birleskende, elektr energiyasın islep shıǵarıw JIÓniń 20-25% in quraydı, bul bolsa mámlekettiń ekonomikalıq sawlıǵı, sonday-aq azıq-awqat hám energiya qáwipsizligi ushın muzlıqlarǵa joqarı dárejede mútájligin kórsetedi[7].
Qırǵızstan xalqınıń 60% ten aslamı awıllıq jerlerde jasaydı hám kópshiligi sharwashılıq hám de suwǵarmalı awıl xojalıǵı arqalı tábiyiy resurslarǵa mútáj[7]. Awıl xojalıǵınıń barlıq túrleri temperaturanıń kóteriliwi, jawın-shashın muǵdarınıń ózgeriwsheńligi, intensiv awıl xojalıǵı hám joqarı temperaturanıń muzlıqlardan keletuǵın suw muǵdarına ekinshi dárejeli tásiri sebepli klimat ózgerisine júdá sezimtal bolıp tabıladı[7].
Klimat ózgerisi Qırǵızstannıń awıl xojalıǵı hám energiya sanaatına tásir etiwi sebepli milliy byudjet azayıwı múmkin, bul bolsa xalıqtı klimat ózgerisiniń densawlıqqa tásirinen qorǵaw xızmetlerine sarplanatuǵın investiciyalardıń da azayıwına alıp keledi. Balalar huquqları hám párawanlıǵı (hám densawlıǵı) ushın zárúr bolǵan mektepler, medicina orayları hám sociallıq qollap-quwatlaw xızmetleri sıyaqlı mámleketlik xızmetler, ásirese klimatlıq qáwip eń joqarı aymaqlarda házirdiń ózinde jetkiliksiz qarjılandırılmaqta[7]. Suw hám energiya resursları qıtlasqan sayın hám qarjı ushın báseki artqan sayın jaǵdaydıń ele de awırlasıwı kútilmekte.
Balalarǵa tásiri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Balalar klimat tásirine eń hálsiz qatlam bolıp tabıladı, olarǵa transmisiya (tasımallanıwshı) keselliklerine beyimlik, jetkiliksiz awqatlanıw, hawanıń pataslanıwınan kelip shıǵatuǵın dem alıw jolları infekciyaları, suw tasqınları hám kóshkinler menen baylanıslı fizikalıq qáwip kiredi. Sonday-aq, klimatqa baylanıslı jarlılıq artqan sayın qatal múnásibet, ekispluataciya, adam sawdası, radikallasıw hám balalar miyneti qáwpi de kúsheyedi[7]. Bul qáwiplerdiń balalarǵa ómirlik tásiri fizikalıq hám kognitiv rawajlanıwdıń tómenlewi, uzaq múddetli ruwxıy hám fizikalıq densawlıq qıyınshılıqları hám nátiyjede keleshektegi dáramat alıw mútajliginiń tómewlewi esaplanadı[8]. Sonday-aq, bul jaǵday jaqtılandırıw hám ısıtıw ushın jetkiliksiz elektr energiyası hám sanitariya ushın suw menen támiynlengen mektep hám emlewxanalar sıyaqlı mámleketlik xızmetlerge de mútájlikti arttıradı[7].
Hawanıń pataslanıwı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Hawanıń pataslanıwı Qırǵızstandaǵı balalar hám úlkenlerdiń waqıtsız ólimi hám kesellikleri ushın eń úlken ekologiyalıq qáwip faktorı esaplanadı[9]. 2023-jılı Bishkek qalasındaǵı hayallar hám balalar ushın hawanıń pataslanıwınıń densawlıq hám sociallıq tásiri boyınsha ótkerilgen izertlew, Bishkektegi hawanıń pataslanıw dárejesi qala xalqı ushın densawlıqqa júdá unamsız tásir etetuǵın dárejeden birneshe ese joqarı ekenin kórsetti[9].
Tuwılmaǵan balaǵa hawanıń pataslanıwı tásiri onıń nevrologiyalıq juwapların ózgertiwi hám ómir boyı kognitiv buzılıwlarǵa alıp keliwi múmkin[10]. Balalardıń ópkesi de hawanıń pataslanıwına, ásirese, hálsiz hám ópke funkciyası tútin ishinde yamasa tuwılǵannan keyingi dáslepki dáwirde turaqlı túrde ózgeriske ushırawı múmkin[10]. Balalarda hawanıń pataslanıwı sebepli úlken kesellik júgi bar, sebebi ol dem alıw jollarınıń ótkir infekciyalarına, sonday-aq astma hám ópkeniń sozılmalı obstruktiv keselligi sıyaqlı sozılmalı jaǵdaylarǵa alıp keledi[10]. Tuwılmaǵan balaǵa hawanıń pataslanıwı tásiri onıń keyingi ómirinde júrek-qan tamır keselliklerine beyimligin arttırıwı múmkin[10] hám hawanıń pataslanıwınıń joqarı dárejesi Qırǵızstandaǵı tiykarǵı ólim sebebi retinde júrek-qan tamır kesellikleriniń kóbeyiwine sebep bolıwı múmkin (Densawlıq máseleleri bólimindegi kestesine qarań).
Klimat hám densawlıq boyınsha ilajlar
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1991-jılı Qırǵızstan Sovet Awqamınan ǵárezsizlik alǵannan beri klimat ózgerisine qarsı gúresiw ushın shama menen 200 million AQSh dolları muǵdarında investiciya kiritildi[8]. Bul qarjılar húkimetten, rawajlanıw banklerinen, kóp tárepleme hám eki tárepleme dereklerden kelip túsip, tiykarınan, awıl xojalıǵı, suw xojalıǵı hám tábiyiy resurslardı basqarıwǵa baǵdarlandı[8]. Biraq, klimat ózgerisi tásirine eń hálsiz qatlam bolıwına qaramastan, balalar arnawlı klimatlıq investiciyalardıń nıshanı bolmaǵan[8].
UNICEF 2021-jılı «Saw-salamat balalar ushın saw-salamat ortalıq» (HEHC) Global sheńberin basladı, oǵan hawanıń pataslanıwın balalar arasındaǵı ólim hám kesellik júgi boyınsha tiykarǵı ekologiyalıq qáwip retinde anıqlaw kireedi[9]. Bul baǵdarda balalardıń ekologiyalıq sawlıǵı boyınsha onlayn kurs islep shıǵılmaqta, bul medicina xızmetkerlerin hawanıń pataslanıwı menen baylanıslı kesellikler boyınsha tayarlawǵa járdem beredi[9].
2010-jıllardıń basındaǵı Qırǵızstandaǵı densawlıqtı saqlawdıń tariyxıy jaǵdayı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Post-sovet dáwirinde Qırǵızstannıń densawlıqtı saqlaw sisteması medicina xızmetkerleri hám dári-dármanlardıń kúsheyip barıtırǵan qıtshılıǵınan azap shekti. Qırǵızstan óziniń derlik barlıq farmacevtika ónimlerin shetten alıp keliwge májbúr[11]. Jeke medicina xızmetleriniń ósip baratırǵan roli mámleket tárepinen qollap-quwatlanatuǵın hálsizlenip qalǵan sistemanı toltırdı[11]. 2000-jıllardıń basında densawlıqtı saqlawǵa sarplanatuǵın mámleketlik shıǵınlar ulıwma shıǵınlardıń procenti retinde azaydı hám xalıq sanınıń shıpakerler sanına qatnası áhmiyetli dárejede arttı: 1996-jılda bir shıpakerge 296 adam tuwra kelgen bolsa, 2001-jılda bul kórsetkish 355 adamǵa jetti[11]. Qırǵızstannıń Sovet dáwirinen miyras bolıp qalǵan sistemasın qayta dúziw ushın 1996-jılı milliy dáslepki medicina xızmeti sisteması bolǵan «Manas baǵdarlaması» qabıllandı[11]. Bul baǵdarlamada qatnasatuǵın adamlar sanı áste-aqırın keńeydi hám házirgi waqıtta regionlıq dárejedegi shańaraqlıq medicina oqıw orayları medicina personalın qayta tayarlaydı[11]. 1997-jılı májbúriy medicina qamsızlandırıwı fondı dúzildi[11].
Tiykarınan dári-dárman qıtshılıǵı sebepli, 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllardıń basında infekciyalıq keselliklerdiń, ásirese, tuberkulezdiń tarqalıwı arttı[11]. Tiykarǵı ólim sebepleri júrek-qan tamır hám dem alıw jolları kesellikleri bolıp qala beredi[11]. Insan immun jetispewshiligi virusı (IVV/HIV) tarqalıwı boyınsha rásmiy esap-kitaplar júdá tómen bolǵan (2006-jıl fevral jaǵdayına qaray rásmiy túrde 830 jaǵday kórsetilgen, biraq haqıyqıy sanı onnan 10 ese kóp dep shamalanǵan). IVV jaǵdaylarınıń Qırǵızstandaǵı narkotik sayish hám qamaqxanalardaǵı adamlar arasında toplanıwı IVV tarqalıwınıń kóbeyiw qáwpin arttıradı[11]. Jaǵdaylardıń yarımınan aslamı tiykarǵı narkotik kontrabandası jolında jaylasqan Osh qalasında bolǵan[11].
Ana ólimi kórsetkishi 2008-jıldan 2009-jılǵa shekem 15% ten kóbirek artıw kórsetti hám hár 100 000 tuwılıwǵa 62 ólimdi quradı. Mámleketlik bolmaǵan izertlewlerge qaray, jaǵday rásmiy maǵlıwmatlarda kórsetilgennen de awırlaw[12].
Insan huqıqların ólshew iniciativası[13] Qırǵızstan óziniń dáramat dárejesinen kelip shıqqan halda densawlıq huquqı boyınsha orınlawı kerek bolǵan minnetlemeleriniń 81,2% in orınlap atırǵanın anıqladı[14]. Balalarǵa baylanıslı densawlıq huqıqın qarasaq, Qırǵızstan házirgi dáramatınan kelip shıǵıp kútiletuǵın nátiyjeniń 98,4% ine erisken[15]. Úlkenler arasındaǵı densawlıq huqıqına kelsek, mámleket óz dáramat dárejesine muwapıq kútilgen nátiyjeniń tek 90,3% ine erisedi[16]. Reproduktiv densawlıq huqıqın bahalawda Qırǵızstan «júdá jaman» kategoriyasına kiredi, sebebi mámleket qolındaǵı resurslar (dáramat) tiykarında kútiletuǵın nátiyjeniń tek 55,0% in ǵana orınlap atır[17].
Medicina boyınsha háreketler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Tuberkulez
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi (DSSO) Qırǵızstandı basqa Oraylıq Aziya mámleketleri menen bir qatarda tuberkulezdi (TB) qadaǵalaw boyınsha joqarı prioritetli regionlar retinde anıqladı. 2025-jıl mart ayındaǵı esabatqa bola, Qırǵızstanda regiondaǵı eń joqarı TB tarqalıw kórsetkishi baqlanǵan — 100 000 adamǵa 112 jaǵday. Basqa joqarı prioritetli mámleketler qatarına Ázerbayjan, Tájikstan hám Qazaqstan da kiredi, olar da joqarı kórsetkishlerdi kórsetken. 2023-jılǵı maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan bul esabat, 2010–2020-jıllardaǵı global tómewlewge qaramastan, COVID-19 pandemiyasınan beri qayta kúsheygen TB máselelerine itibar qaratadı. DSSOnıń Evropa boyınsha direktori Gans Klyuge Amerika Qurama Shtatlarınıń jámáatlik densawlıqtı saqlaw ushın sırtqı járdeminiń azayıwı bul kesellikke qarsı gúresiw háreketlerine, ásirese dári-dármanǵa turaqlı (MDR hám XDR-TB) shtammlardı anıqlaw hám emlewde keri tásir etiwi múmkin ekenin atap ótti[18].
2025-jıl aprel ayında Qırǵızstan 2030-jılǵa shekem Oraylıq Aziyada tuberkulezdi joq qılıwǵa baǵdarlanǵan regionlıq DSSO iniciativasına qosıldı. Bul háreketlerdiń bir bólegi retinde, Oraylıq Aziyanıń bes mámleketiniń densawlıqtı saqlaw ministrleri alдын-ala qadaǵalawdı koordinaciya qılıw, emlew imkaniyatların jaqsılaw hám tez diagnoz qoyıw quraların keńeytiw boyınsha birlesken deklaraciyaǵa qol qoydı. DSSO regionda dárige turaqlı tuberkulezdiń (DR-TB) awır ekenin, bes mámlekettiń tórtevi DR-TB tarqalıwı boyınsha dúnyadaǵı eń joqarı 30 mámleket qatarına kiretuǵının atap ótti. Baǵdarlama shegara aralıq birge islesiwdi kúsheytiwge hám TB vaksinaları menen tek awız aralıq emlewlerdiń kólemin arttırıwǵa qaratılǵan[19].
Qızamıq
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qırǵızstandaǵı kúshli qızamıq epidemiyasına juwap retinde, 2023-jıl sentyabr ayında Qızamıq hám qızılsha sherikligi arqalı mámleketke 755 500 doza qızamıq hám qızılsha vaksinaları jetkerip berildi[20]. Bul 2023-jıl 18-sentyabrden baslap Bishkek, Osh hám átrapındaǵı aymaqlarda 9 aylıqtan 7 jasqa deyingi balalardı qamtıp alǵan eki háptelik qosımsha immunizaciya kampaniyasın ótkeriwge imkaniyat berdi. Vaktsinalar 750 waqtınsha orında berildi, al shetki awıllıq jerlerge jetiw ushın 60 mobil topar jiberildi[20]. Kampaniya Respublika immunoprofilaktika orayı tárepinen koordinaciyalandı hám Dúnyalıq densawlıqtı saqlaw shólkemi (DSSO), UNICEF hám Qırǵızstan Qızıl Yarım Ay jámiyeti tárepinen qollap-quwatlandı. Qırǵızstannıń rejeli vaktsinaciyalaw baǵdarlamasınń bir bólegi retinde, DSSO usınıslarına sáykes qızamıq quramlı vaksinalardıń eki dozası usınıldı[20]. Densawlıqtı saqlaw ministrligi sonday-aq vaktsina qabıllawdı arttırıw ushın medicina xızmetkerleri hám mekteplerden paydalanıp, ata-analar hám qámiyeler arasında túsindiriw jumısların alıp bardı.
Bul ilajlarǵa qaramastan, qızamıq jaǵdayları ele de arttı. 2023-jılı 1500 den artıq infekciya jaǵdayı dizimge alındı, olar tiykarınan 4 jasqa deyingi balalar arasında boldı[20]. Jaǵday 2025-jıldıń basında ele de awırlastı: 8-aprelge shekem 5 168 jaǵday dizimge alındı, olardıń yarımınan aslamı Bishkekte boldı hám toǵız balanıń ólimi tastıyıqlandı[21]. Densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri infekciya juqqan adamlardıń 95% i jasınıń sáykes kelmewi, vakcinadan bas tartıw, medicina boyınsha tıyımlar yamasa migraciya sebepli tolıq vakcinaciyalanbaǵanın málimledi; awırǵanlardıń tek 5% i ǵana bir yamasa eki doza vakcina alǵan bolıp shıqtı[21].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- 1 2 3 4 «Health data overview for the Kyrgyz Republic». WHO Data. Qaraldı: 10-sentyabr 2024-jıl.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Moldoisaeva S, Kaliev M, Sydykova A, Muratalieva E, Ismailov M, Madureira Lima J, Rechel B, Zimmermann, J (2022), Kyrgyzstan: Health System Summary, 2022. WHO Regional Office for Europe on behalf of the European Observatory on Health Systems and Policies, Copenhagen
- 1 2 3 4 5 A service framework and roadmap for the development of care systems for heart attack and stroke in Kyrgyzstan. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe, 2018
- 1 2 3 «VizHub». GBD Compare. IHME. Qaraldı: 10-sentyabr 2024-jıl.
- 1 2 3 4 5 6 7 Towards a healthier Kyrgyz Republic. Health and sustainable development progress report. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020
- ↑ "Kyrgyzstan adopts new health strategy for 2019–2030". WHO Europe. 23 January 2019. https://www.who.int/europe/news/item/23-01-2019-kyrgyzstan-adopts-new-health-strategy-for-2019-2030.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 UNICEF «Climate Landscape Analysis for Children in Kyrgyzstan: UNICEF Working Paper, 2017». UNICEF Kyrgyzstan.
- 1 2 3 4 UNICEF «Climate Change & Resilience». UNICEF Kyrgyzstan. Qaraldı: 10-sentyabr 2024-jıl.
- 1 2 3 4 UNICEF «Health and Social Impacts of Air Pollution on Women and Children in Bishkek, Kyrgyzstan». Qaraldı: 10-sentyabr 2024-jıl.
- 1 2 3 4 UNICEF «Exposure of children to PM2.5 air pollution in Bishkek». Qaraldı: 10-sentyabr 2024-jıl.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Kyrgyzstan country profile. Library of Congress Federal Research Division (January 2007). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
- ↑ «D+C 2011/7-8 – Focus – Azimova/Abazbekova: Tough labour conditions for Central Asia's female health workers - Development and Cooperation - International Journal». 1-oktyabr 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 6-sentyabr 2011-jıl.
- ↑ «Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries». humanrightsmeasurement.org. Qaraldı: 18-mart 2022-jıl.
- ↑ «Kyrgyzstan - HRMI Rights Tracker» (en). rightstracker.org. 24-mart 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-mart 2022-jıl.
- ↑ «Kyrgyzstan - HRMI Rights Tracker» (en). rightstracker.org. 24-mart 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-mart 2022-jıl.
- ↑ «Kyrgyzstan - HRMI Rights Tracker» (en). rightstracker.org. 24-mart 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-mart 2022-jıl.
- ↑ «Kyrgyzstan - HRMI Rights Tracker» (en). rightstracker.org. 24-mart 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-mart 2022-jıl.
- ↑ «WHO deems Central Asia and Caucasus states as "high priority countries" for TB infections | Eurasianet» (en). eurasianet.org. Qaraldı: 31-mart 2025-jıl.
- ↑ «Central Asian states join World Health Organization effort to eliminate tuberculosis | Eurasianet» (en). eurasianet.org. Qaraldı: 15-aprel 2025-jıl.
- 1 2 3 4 «Measles and rubella vaccine arrives in Kyrgyzstan to help stop measles outbreak» (en). www.who.int. Qaraldı: 6-may 2025-jıl.
- 1 2 BENGARD, Anastasia «Measles outbreak: Nine children died in Kyrgyzstan since beginning of 2025 -» (en-US). 24.kg (29-aprel 2025-jıl). Qaraldı: 6-may 2025-jıl.