Qalıgúl áwliye
| Qalıgúl áwliye | |
|---|---|
| Tuwılǵan sáne | 1785-jılı |
| Tuwılǵan jeri | Qara-Oy awılı, Íssıkól wálayatı, Rossiya imperiyası |
| Qaytıs bolǵan sáne | 1855-jılı |
| Qaytıs bolǵan jeri | Cholpon-Ata, Rossiya imperiyası |
| Milleti | qırǵız |
| Dóretiwshilik túri | didaktik shayır, oyshıl |
| Dóretiwshilik jılları | XIX ásir |
| Baǵdar(lar)ı | «Zamana» aǵımı |
| Janrları | naqıl sózler |
| Shıǵarmalarınıń tili | qırǵız tili |
Qalıgúl áwliye (qırǵ.: Калыгул олуя[1]; (1785-jıl, házirgi Íssıkól wálayatı Íssıkól rayonı, Qara-Oy awılı — 1855-jıl, Cholpon-Ata) — qırǵız xalqına keńnen tanımalı oyshılı, didaktik shayırı; «Zamana» aǵımınıń tiykarǵı wákilleriniń biri.
Onıń joǵalǵan shıǵarmaları qatarına «Meniń kishkene tayım» hám «Doslıq — bul sıyqır» dóretpeleri kiredi[2].
Biografiyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qalıgúl áwliyeniń ómir jolı haqqında anıq maǵlıwmatlar az. Ol 1785-jılı Íssıkólde tuwılǵan. Ákesi sarıbaǵısh ruwınıń biyi hám manabı — Bay bolǵan, atasınıń atı Dáwlet. Qalıgúl 6–7 jasınan baslap óz awılındaǵı Sopuy ata degen úlken molladan tálim alǵan[3]. Shıǵarmalarınan onıń Shıǵıs xalıqlarınıń ádebiyatı, mádeniyatı hám tariyxınan jaqsı xabardar bolǵanı kórinedi. Ásirese, Orta Aziyanıń Kulxoja Akmat hám Sopı Allayar sıyaqlı tulǵalarınıń filosofiyalıq kózqarasları hám sufizm túsinikleri menen tereń tanıslıǵı bayqaladı.
Dóretiwshiligi hám jámiyetlik xızmeti
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qalıgúl jámiyet, turmıs, úp-ádet hám dástúrler haqqındaǵı óziniń oyların, keńeslerin jazǵan. Onıń basqa shayırlardan ayırmashılıǵı, úlken jıyınlarda qosıq aytpaǵan, aytısqa túspegen hám qobız (komuz) shertpegen. Óziniń naqıl sózlerin hám termelerin sazsız, ritmli túrde jetkergeni ushın xalıq arasında «áwliye» retinde tanılǵan[2].
Ol qırǵız jerlerine bastırıp kirip kiyatırǵan Rossiya patshalıǵınıń kolonizatorlıq siyasatınıń qáwpin aldın ala kórgen. Qalıgúl óz dáwirindegi áhmiyetli waqıyalardıń barlıǵında belsendi qatnasqan:
- Arqa qırǵızlar menen Qońırat xanlıǵı arasın dástúrli elshi retinde basqarǵan;
- Sarıbaǵısh hám buǵu ruwlarınıń Qońırat xanlıǵına baǵınbay qalıwında úlken rol oynaǵan;
- Ormon xannıń xan bolıp saylanıwına belsendi qatnasqan[1].
Sovet dáwirindegi izertlewler hám tıyım
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Oktyabr revolyuciyasına shekem Qalıgúldıń miyrasları xalıq arasında awızsha aytılıp keldi. Keńes húkimeti dáwiriniń dáslepki jıllarında onıń shıǵarmaları jıynalıp, mekteplerde oqıtıla baslandı. Biraq 1947-jıldan baslap onıń dóretiwshiligi «reakcionerlik» dep ayıplanıp, qattı sınǵa ushıradı. Ol haqqındaǵı izertlewler toqtatılıp, shıǵarmalarınan paydalanıwǵa tıyım salındı[2].
Qalıgúl áwliyeniń shıǵarmaları 2000-jılı «Aqılman Qalıgúl» atlı toplamda qayta járiyalandı. 1999-jılı onıń tuwılǵan awılında gúmbezi ornatıldı.
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- 1 2 Калыгулдун сөзү өлбөйт. kyrgyztuusu.kg
- 1 2 3 Кыргызстан: Улуттук энциклопедия. 4-том. — Бишкек, 2012.
- ↑ Калыгул Бай уулу жөнүндө 13 факты. sputnik.kg