Qanısh Sátbaev

Qanısh Satbaev
Qanısh Satbaev
qazaqsha Қаныш Имантайұлы Сәтбаев
Tuwılǵandaǵı atı	Qanısh Imantay ulı Satbaev
Tuwılǵan sánesi	31 mart (12-aprel) 1899
Tuwılǵan jeri	Pavlodar uezdi, Semipalatinsk wálayatı, Saxara general-gubernatorlıǵı, Rossiya imperiyası (házirgi Pavlodar wálayatı, Qazaqstan)
Qaytıs bolǵan sánesi	31-yanvar 1964 (64 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Moskva, RSFSR, SSRA (házirgi Moskva, Rossiya)
Puqaralıǵı	SSRA
Milleti	qazaq
Ilimiy tarawı	geologiya, mineralogiya
Jumıs orınları	Qazaqstan Ilimler Akademiyası
Bilim alǵan jeri	Tomsk politexnika universiteti
Ilimiy dárejesi	geologiya hám mineralogiya ilimleriniń doktorı (1942)
Ilimiy ataǵı	Professor (1950), Qazaqstan SSR Ilimler akademiyasınıń akademigi (1946), SSRA Ilimler Akademiyasınıń akademigi (1946)
Belgili isleri	Qazaqstan Ilimler Akademiyasınıń birinshi prezidenti, Ullıtaw-Jezqazǵan mıs kánin ashqan
Sıylıqları	4 ret Lenin ordeni, Watan urısı ordeni, Lenin sıylıǵı, Stalin sıylıǵı

Qanısh Imantay ulı Satbaev^{[lower-alpha 1]}^{[lower-alpha 2]} (1899-jıl 11-aprel — 1964-jıl 31-yanvar) — qazaq professorı, geologı hám sovet metallogeniyasınıń (atap aytqanda, qazaq mektebiniń) tiykarın salıwshılardıń biri, sonday-aq, Qazaqstan Ilimler akademiyasınıń tiykarǵı úgiti-násiyatlawshısı hám birinshi prezidenti.

Ol geologiya hám mineralogiya ilimleriniń doktorı (1942), professor (1950), Qazaqstan SSR Ilimler akademiyasınıń akademigi (1946) hám SSRA Ilimler Akademiyasınıń aǵzası (1946), sonday-aq Qazaqstan SSR Ilimler Akademiyasınıń birinshi prezidenti bolǵan. Ol óz waqtında ashılǵan eń úlken mıs kánleriniń biri bolǵan Ullıtaw-Jezqazǵan mıs kánin ashqan geolog retinde belgili.

Ómirbayanı

Satbaev házirgi Qazaqstannıń Pavlodar wálayatı, Bayanawıl rayonı bolǵan aymaqta tuwılǵan; ol waqıtta bul aymaq Qazaqstan SSRnıń Semey (Semipalatinsk) wálayatı Pavlodar uezdine qaraytuǵın edi^[1]. Satbaevtiń geologiyaǵa degen qızıǵıwshılıǵı balalıq waqtında tomsklı geolog Mixail Usov tárepinen oyatılǵan. Ol shańaraqtaǵı eń kishi perzent bolıp, onıń bir aǵası hám bir apası bar edi.

1909-jıldan 1911-jılǵa shekem ol awıl mektebinde oqıǵan. 1911-jılı ol Pavlodar qalasındaǵı rus-qazaq mektebine oqıwǵa kirip, onı 1914-jılı joqarı bahalar menen tamamladı^[1]. Mektepti tamamlaǵannan keyin ákesi Imantaydıń qarsılıǵına qaramastan, Semipalatinsktegi muǵallimler seminariyasına oqıwǵa kirdi, ol jerde densawlıǵında tuberkulyoz benen baylanıslı mashqalalar payda boldı. Sonday-aq, ol 1918-jılı eksternat (sırtqı) imtixanların tapsırıp, seminariya diplomın aldı^[1].

Satbaev joqarı bilim alıw ushın oqıwın dawam ettiriwdi niyet etti, biraq seminariya gúwalıǵı bar adamlar tek matematika hám bir shet tili boyınsha imtixan tapsırǵan jaǵdayda ǵana joqarı oqıw orınlarına qabıl etiletuǵın edi. Keyingi bir yarım jıl dawamında Satbaev Tomsk texnologiya institutına (házirgi Tomsk politexnika universiteti) oqıwǵa kiriwge tayarlandı. Oqıwı menen bir qatar, Satbaev Semipalatinsktegi eki jıllıq kurslarda tábiyattanıw pánlerinen sabaq berip, muǵallim bolıp isledi.

Onıń tuberkulyoz keselligi jamanlasqanlıǵı sebepli, jumıs hám oqıwdı keyinge qaldırıwǵa tuwra keldi^[1]. Derlik bir jıl dawamında Satbaev óziniń tuwılǵan awılında qalıp, emleniw hám densawlıǵın tiklew menen shuǵıllandı. Onıń tiri qalıwına heshkim isenbeytuǵın edi.

1920-jılı Satbaev Sovet hákimiyatınıń bekkemleniwi menen dúzilgen Bayanawıl Qazkultprosvet (Miynetkeshler arasında mádeniy-aǵartıwshılıq isleri bólimi) birinshi baslıǵı etip tayınlandı. Sonday-aq, ol Pavlodar Revolyuciyalıq komitetiniń qararı menen Bayanawıl aymaǵınıń 10-uchastkasınıń xalıq sudyası etip tayınlandı.

Shańaraǵı

Satbaevtıń ákesi Imantay Satbaev biy (kóbinese awıldıń bay baslıǵı) bolǵan. Onıń Nurım atlı hayalı bolıp, olar 25 jıldan aslam waqıt birge jasaǵan. Olardıń gódek waqtında qaytıs bolǵan bir qızı bolǵan. Olardıń ajırasıwına da usı jaǵday sebep bolǵan. Imantaydıń ekinshi hayalınıń atı Álim bolǵan. Olardıń úsh perzenti: Qaziza atlı qızı hám Bókesh (Ǵaziz) hám Qanısh atlı eki ulı bolǵan.

1920-jılı Qanısh Satbaev Sháripaǵa úylendi hám olardıń Xanisa hám Shámshiyabanıw atlı eki qızı hám de 16 jasında qaytıs bolǵan Maylıbay atlı ulı boldı. Keyinirek, Satbaev Sháripadan ajırasıp, Taysiya Alekseevna Satbaevaǵa (qızlıq familyası Koshkina) úylendi. Olardıń Mariya hám Meyiz atlı eki qızı boldı^[2].

Eskertiwler

↑ Úlgi:Bulletedlist
↑ Geybir basılımlarda rus tilindegi rásmiy jazılıwı sebepli Satbaev atı Satpaev dep te transliteraciya qılınadı.

Derekler

1 2 3 4 Сарсекеев М. 1980.
↑ Акулова Оксана. «Внуки Каныша Сатпаева: Дед оставил нам только имя». www.time.kz. Общественно-политическая газета Казахстана Время (2015-jıl 25-noyabr). 2018-jıl 22-fevral sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 22-fevral.

Sırtqı siltemeler

Qanısh Satbaev memoriallıq muzeyi
Qanısh Satbaevtiń rus tilindegi ómirbayanı 29 Sentyabr 2011^{[Sáne tuwrı kelmeydi]} sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
Universitet tariyxı — Satbaev universiteti

[1] Úlgi:Bulletedlist

[2] Geybir basılımlarda rus tilindegi rásmiy jazılıwı sebepli Satbaev atı Satpaev dep te transliteraciya qılınadı.

[FOOTNOTEСарсекеев_М.1980-3] 1 2 3 4 Сарсекеев М. 1980.

[4] Акулова Оксана. «Внуки Каныша Сатпаева: Дед оставил нам только имя». www.time.kz. Общественно-политическая газета Казахстана Время (2015-jıl 25-noyabr). 2018-jıl 22-fevral sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 22-fevral.

[lower-alpha 1]

[lower-alpha 2]

[1]

[2]