Qaraqalpaq folklorı

Qaraqalpaq xalq awızeki dóretpeleri — Qaraqalpaq xalqınıń ózına tán folklorlıq bay mádeniy mirası. Folklor (inglis tilinen alınǵan «folklore» sózinen) — «xalq danalıǵı», «xalq dóretpesi» degendi bildirip, xalq arasında og‘zaki túrde taralatuǵın ádebiy shıǵarmalardıń júyin ataydi.

Folklordıń orni hám máni

Folklor jazba ádebiyat az rawajlanǵan dáwirlerde ádebiy dórettiń eń baslı bólegi bolıp sanalǵan. Xalq arasında keń tarqalǵanı ushın ol jazba ádebiyatqa qaraǵanda da jiyi qollanılǵan. Folklor arqalı sawatlı yáki sawatsız bolǵan adamnıń sózge sheberligi, taqıwalıǵı, waqıyanı qızıqtı etip bayanday alu qatıqulaqlılıǵı bayqaladı. Xalıqtıń yadında saqlanǵan eń jaqsı sózler tańdalıp, úlken mádeniy qáziyne bolıp qalıp otıradı.

Qaraqalpaq xalqınıń ótmish tariyxındaǵı uzaq jawgershilik dáwirlerinde eldiń bir jerde oraylasıwı qiyn bolǵan. Sol sebepli qaraqalpaq ádebiyatında folklor eń baslı orınnıń birin iyeleydi. Xalıq awzınan jazıp alınǵan ertekler, maqallar, jumbaqlar, aytıslar, qosıqlar, kúldirgi sózler, salt-dástúr jırları — bular xalqıń mádeniy mirası sanaladı.

Qaraqalpaq folklorınıń túrleri

Folklor shıǵarmalarıǵa ertekler, maqal-naqıllar, jumbaqlar, qosıqlar, aytıslar, kúldirgi sózler, dástanlar kiradi. Bulardıń hámme túrinde xalqıń ómir-tirishiligi, urp-ádeti, salt-dástúri, arzıw-ármanı, tilegi hám ideyaları kórkem sáwlelenedi.

Qaraqalpaq xalq dástanları — xalq arasında awızsha taralǵan iri epik shıǵarmalar bolıp, olar «awızeki romanlar» dep te ataladı. «Edige», «Qırq qız», «Sháryar», «Alpamıs», «Qoblan», «Máspatsha» sıyaqlı dástanlar xalqıń ruwxıy baylıǵınıń kúshli belgisi bolıp sanaladı.

Folklor atqarıwshıları

Folklor shıǵarmalarınıń asıl saqlawshısı hám atqarıwshısı — xalqtıń ózi. Xalıqtan shıqqan talant iyeleri bul shıǵarmalardı awladtan-awladqa jetkerip kelgen. Uaqıt ótiw menen bul shıǵarmalar óziniń dáslepki avtorların joytip, atqarıwshılar onıń mazmunına óz kózqarasın qosqan.

Folklor shıǵarmalarınıń atqarıwshıları arasında ertekshi, jumbaqshı, maqalshı, sóz sheberleri hám dástan aytatuǵın jırawlar, baqsılar bolǵan.

Jırawlar

Jırawlar tiykarınan qaharmanlıq mazmunındaǵı dástanlardı qobız áspabında atqarǵan. Qaraqalpaq xalqı arasında «Alpamıs», «Qoblan», «Qırq qız», «Edige» sıyaqlı dástanlar jırawlar arqalı taralǵan. Ataqlı jırawlar arasında:

• Ógiz jıraw Niyaz ulı (1884–1954) — «Alpamıs» dástanınıń tanımal atqarıwshısı, onıń variantı 1937-jılı Moskvada basılıp shıqqan;
• Qurbanbay jıraw Tájibay ulı (1876–1958) — «Qırq qız» dástanınıń orıs, ózbek, qazaq, qırǵız tillerinde tarqalǵan variantların aytqan;
• Esemurat jıraw (1885–1979) — «Alpamıs», «Qoblan», «Edige» dástanlarınıń sheber atqarıwshısı;
• Qıyas jıraw Qayratdinov (1903–1974) — «Máspatsha» dástanınıń eń tanımal variantın atqarǵan, «Qaraqalpaqstan xalıq jırawı» ataǵı iyelewshi.

Baqsılar

Baqsılar tiykarınan liro-eposlıq yamasa ashıqlıq mazmunındaǵı dástanlardı duwtar áspabında atqarǵan. Ataqlı baqsılar arasında:

• Muwsa baqsı (1863–1907) — «Muwsa sen yari» naması arqalı tanılǵan, onıń talantın Berdaq joqarı bahalaǵan;
• Esjan baqsı Qospolatov (1904–1952) — «Ózbekistan xalıq artisti», «Ǵárip-Ashıq» dástanın atqarıwshısı;
• Japaq baqsı Shamuratov (1893–1973) — kompozitor hám namalar dóretkensi, onıń atında Nókiste muzıka mektebi bar;
• Shaniyaz baqsı Erniyazov (1907–1990) — 62 namanı atqarǵan, «Ǵárip-Ashıq» dástanın Qazı Máwlik variantın tanıtqan.

Máni hám áhámiyeti

Qaraqalpaq folklori xalqıń ruwxıy hám mádeniy baylıǵınıń negizi sanaladı. Ol xalq tariyxı, urp-ádeti, áxlaqı, estetikalıq qarasın, dúnyaqarasın sáwleleydi. Qaraqalpaq folklori buginde ilmiy izertlewlerde, mádeniy meros sifatında, hám muzey, mektep, universitetler programmi hám báyge jarıslarında keń qollanıladı.

Ádebiyatlar

• Qaraqalpaq folklorı boyınsha jıynalıqlar hám 20 tomlıq ertekler toplamı.
• «Alpamıs», «Qırq qız», «Edige» dástanlarınıń orıs hám ózbek tillerindegi variantları.