Qaraqum iyshanları

Qaraqum iyshan kompleksin tiykarın salǵan XІX ásirde jasap ótken qaraqalpaq xalqınıń perzenti, Buxarada tálim alıp, soń Úrgenshte Muhammad Sháriyf iyshan al-Xorezmiy, al-Bulgariyden tasawwıf, yaǵniy sufizm tálimin alǵan suwpı, shayx, házireti Qutlıxoja iyshan Ázizberdi shayx ulı bolıp esaplanadı. Qutlıxoja iyshan Buxara ham Úrgenshte medrese tálimin hám tasawwıf tálimatın úyrenip, óz eline qaytqannan keyin áweli Qońıratta, son daryanıń oń jaǵasında Qaraqum dep atalıwshı jerde meshit, medrese hám xanaqaxlar qurıp, xalıktı sawatlandırıwǵa, mádeniy, ruwxıy derejesiniń artıwına óz úlesin qostı. Tasawwıf tariqatın úyrenip suwpılıq jolın tutıwdı qálewshilerge tasawwıf tálimatın úyretti. Kutlıxoja iyshan haqqında maǵlıwmatlar Xiywa arxivinde de saqlanıp qalǵan. Bregel baspadan shıǵarǵan «Qaraqalpaq xalqınıń tariyxı hám etnografiyası boyınsha Xiywa arxivi hújjetleri» atlı miynetinde Qutlıxoja iyshannıń atı bir neshe jerde kelgen.

Qutlıxoja iyshan tasawwıfta naqshbandiya tarixatınıń wákili bolıp esaplanadı, yaǵnıy ol Oraylıq Aziyada belgili Abdulxalıq Ǵijduwaniy, házireti Bahawddin Naqshband. Xoja Axrar Wáliy sıqlı ullı tasayyıf wákilleriniń dawamshılarınan boldı.

Qutlıxoja iyshan teykarın salǵan Qaraqum medresesin-de tek ǵana qaraqalpaq xalqınıń percentleri emes, al qońsilas ozbek, qazaq hám túrk xalıqlarınıń perzentleri de kelip, sawat ashqan hám suwpılıq tálimatın úyrengen.

XVIII ásirdiń aqirı hám XІX ásirdiń basında qaraqalpaq úlkesinde belgili aǵartıwshı Imam iyshan Qayıpnazar ulı bolǵan bolsa, al XІX ásirdiń ortası, ekinshi yarımında hám XX ásirdiń basında Qaraqalpaqstannıń diniy, bilimlendiriw hám tasawwıf orayı Qaraqum meshit-medresesi boldı. Qaraqum medresesinde XІX ásir hám XX ásirdiń basında qaraqalpaq xalqınıń kóplegen ataqlı perzentleri óz bilimlerin jetilistirdi. Solardan qaraqalpaq ádebiyatınıń klassik shayırları Kúnxoja Ibrayım ulı hám Berdaq Ǵarǵabay ulı (Berdimurat Xalmuhammed ulı) usı medresede tálim alǵan.

Qaraqum iyshan medresesiniń kitapxanası XІX ásirdegi Qaraqalpaqstandaǵı eń úlken kitapxana bolǵan. Bul kitapxanada áyemgi dáwirlerge tiyisli qoljazba nusqalar bolıwı menen birge, ogan sol dáwirdegi musılman dúnyasınıń barlıq baspaxanalarınan kitaplar hám gazeta-jurnallar kelip turǵan. Hátteki, bul kitapxananıń ilimiy áhmiyeti, oni saqlap qalıw haqqında rus alımı P.P. Ivanov konferencarda bayanat jasaxan. Biraq, tilekke qarsı kitapxana kitapları bir hápte dawamında Shaxamanǵa tası-lıp, órtep jiberilgen. Nátiyjede, tek gana diyniy kitaplar emes al xalqımızdıń mıń jıllıq mádeniy, tariyxıy, ádebiy derekleri de janıp, kúl bolǵan.

Ulıwma alǵanda, Qaraqalpaqstannıń arqa tárepinde jaylasqan Qaraqum iyshan mánzili xalqımızdıń úlken zıyarat orınlarınan bolıp esaplanadi. Bul jerdegi qábirstanǵa Qaraqum iyshanları jerlengen. Sonday-aq, bul jer qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń eki iri wákili Kúnxoja hám Berdaq babalarımız qoyılǵan muqaddes orın bolip tabiladi.